Nhiều năm liền giữ thành tích học tập tốt, cuối năm lớp 8, Thiên Kim (14 tuổi) được mẹ mua cho một chiếc điện thoại thông minh để học tập, giải trí và kết nối với bạn bè. Suốt mùa hè, Kim dành phần lớn thời gian để xem điện thoại.

Mẹ em, chị Ngọc Hà, cho rằng đây là thời gian nghỉ ngơi nên không nhắc nhở nhiều. Gần đây, khi năm học mới bắt đầu, chị mới nhận ra vấn đề khi cô giáo thông báo con thường lén sử dụng điện thoại ở trường để xem phim ngắn AI.

Muốn “xuyên không” làm anh hùng

Chị Hà cho biết mỗi ngày về đến nhà, Kim vứt cặp sang một góc rồi lao lên giường tiếp tục xem phim. Đến giờ cơm, chị phải gọi nhiều lần con mới xuống ăn, tay vẫn cầm điện thoại.

“Buổi tối, tôi thấy con ngồi vào bàn học nhưng cứ vài phút lại mở điện thoại xem phim. Khi thấy tập phim dài, con còn nhấn tua nhanh để xem được những nội dung mới”.

Lo việc học của con bị ảnh hưởng, chị Hà nhắc nhở nhưng Kim chỉ ậm ừ cho qua. Con có phòng riêng nên chị cũng không thể quản lý con mọi lúc. Khi yêu cầu lấy lại điện thoại, Kim nói cần dùng để học trực tuyến, trao đổi bài nên chị cũng không biết làm sao.

Tương tự, chị Thùy Mị cũng đau đầu với chuyện con học lớp 7 thường xuyên xem phim AI. Khi nói chuyện với người thân, con sử dụng nhiều thuật ngữ trong phim như “xuyên không”, “linh thú”, “siêu năng lực”... Gần đây, con còn nói muốn “xuyên không” đến thế giới khác để làm anh hùng.

Kiểm tra điện thoại, chị phát hiện con xem nhiều nội dung có tính chất bạo lực, trả thù... nên yêu cầu thu máy. Lúc này, con khó chịu, cộc cằn, thậm chí la hét khiến chị không biết phải xử lý thế nào.

Theo báo cáo Digital 2024 của DataReportal, Việt Nam có 78,4 triệu người sử dụng Internet, với tỷ lệ tiếp cận đạt 79,1%. Số người sử dụng mạng xã hội là hơn 72,2 triệu.

Riêng với trẻ em, số liệu của Cục Trẻ em, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (trước đây), cho biết 89% trẻ em truy cập và sử dụng Internet mỗi ngày, với thời gian trung bình 5-7 giờ.

Kết quả nghiên cứu của Google năm 2022 cũng chỉ ra độ tuổi trung bình trẻ em Việt Nam sở hữu điện thoại là 9 tuổi, trong khi mức trung bình trên thế giới là 13 tuổi. Trong khi đó, trẻ bắt đầu tiếp cận những nội dung, hướng dẫn về an toàn trên không gian mạng ở độ tuổi khoảng 13.

Mất chiều sâu cảm xúc

Thạc sĩ tâm lý Trần Văn Toản, giảng viên, chuyên gia tâm lý tại Trung tâm Đào tạo và Chăm sóc tinh thần Ý Tưởng Việt, cho rằng các bộ phim do AI thực hiện thường có hiệu ứng thị giác mạnh, màu sắc rực rỡ, độ tương phản cao, âm thanh dồn dập và nhịp chuyển cảnh nhanh, dễ thu hút sự chú ý của trẻ.

Về nội dung, các video AI thường tạo ra những tình huống kỳ lạ, bóp méo thực tế, kết hợp các nhân vật quen thuộc vào những bối cảnh khác thường... Những yếu tố này vừa tạo sự tò mò, vừa gây bất ngờ cho trẻ.

Ngoài ra, các nền tảng mạng xã hội sử dụng thuật toán đề xuất khiến trẻ có thể tiếp cận nội dung một cách thụ động, trong khi khả năng chọn lọc thông tin của các em vẫn còn hạn chế.

Theo chuyên gia, khi xem phim AI liên tục trong thời gian dài, trẻ có thể gặp một số vấn đề liên quan đến sức khỏe và sinh hoạt, trước hết là các vấn đề về mắt. Việc mất cân bằng dopamin có thể gây ra rối loạn giấc ngủ và các chứng thần kinh khác.

“Clip ngắn nói chung là một hệ phần thưởng ngắn hạn, không đòi hỏi sự tập trung kéo dài. Nếu trẻ tiếp xúc quá nhiều, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung sâu, nhất là trong các hoạt động học tập”, ông Toản cho biết.

Đặc biệt, ông lưu ý phim AI kém chất lượng thường có kịch bản phi logic, chắp vá, cắt xén các giá trị nhân văn. Trẻ tiêu thụ liên tục những nội dung thiếu chiều sâu cảm xúc có thể ảnh hưởng đến khả năng thấu cảm, dễ xuất hiện những phản ứng thái quá hoặc cáu gắt khi không được đáp ứng yêu cầu.

Để nhận biết trẻ có đang sử dụng phim AI quá mức hay không, chuyên gia khuyên phụ huynh quan sát một số dấu hiệu như trẻ thu mình, giảm tương tác xã hội với gia đình và bạn bè; bứt rứt, cáu gắt, thậm chí chống đối mạnh khi được yêu cầu tắt điện thoại.

Trẻ cũng có thể vô thức lặp lại những từ ngữ vô nghĩa, rập khuôn các câu nói đang trở thành xu hướng trên mạng hoặc có những hành động, biểu cảm kỳ quặc học được từ các nhân vật ảo, dù không hiểu rõ ý nghĩa. Một số trẻ có thể bỏ qua các thói quen sinh hoạt cơ bản để tập trung xem điện thoại.

Khi nhận thấy những dấu hiệu trên, phụ huynh cần bắt đầu can thiệp để đưa trẻ ra khỏi vòng lặp này. Nguyên tắc đầu tiên là giảm dần tần suất sử dụng. Chuyên gia khuyến cáo không nên cấm đoán đột ngột vì có thể khiến trẻ phản ứng mạnh.

Cha mẹ có thể quy định những khoảng thời gian hoặc khu vực con không được sử dụng điện thoại, chẳng hạn trong bữa cơm hoặc khi gia đình có khách, để trẻ tập trung vào tương tác thực tế với những người xung quanh.

“Cha mẹ hãy thiết kế những hoạt động tương tác trực tiếp cùng con như mua sắm, chơi thể thao, làm vườn, nấu ăn... để trẻ trở về với những giá trị của đời sống thực”, thạc sĩ nhấn mạnh.

Giáo dục học sinh sử dụng AI đúng cách

Từ góc độ ngành giáo dục, ông Đinh Phú Cường, Hiệu trưởng Trường THCS Phú Định (TP.HCM), cho biết thời gian gần đây, các đoạn phim ngắn do AI tạo ra xuất hiện ngày càng thường xuyên trên Facebook và các nền tảng mạng xã hội.

Tuy chưa ghi nhận trường hợp học sinh “nghiện” phim AI đến mức có biểu hiện rõ ràng, tình trạng học sinh lén sử dụng điện thoại trong trường vẫn xảy ra. Khi kiểm tra lịch sử sử dụng điện thoại, thầy cô phát hiện các em có tiếp cận những nội dung do AI tạo ra.

Trước thực tế này, nhà trường đang triển khai việc giáo dục, định hướng học sinh sử dụng AI theo hướng tích cực.

Cụ thể, trường chỉ đạo bộ phận chuyên môn, chủ yếu là giáo viên Tin học và giáo viên chủ nhiệm, lồng ghép nội dung về AI vào các tiết Tin học và hoạt động trải nghiệm. Bộ phận thư viện cũng được chỉ đạo xây dựng các hoạt động như “Đọc sách cùng AI”.

Học sinh được giới thiệu về những lợi ích của AI, đồng thời hướng dẫn cách nhận diện những nội dung không phù hợp, đặc biệt là các phim ngắn có nội dung nhạy cảm.

“AI không xấu nếu mình sử dụng đúng cách, nhà trường không phản bác AI. Tuy nhiên, trường hướng dẫn các con khi gặp những đoạn phim như vậy phải biết cách xử lý, biết nội dung nào nên xem và nội dung nào không nên tiếp cận”.

Tuy nhiên, ông cho biết nhiều phụ huynh thừa nhận khó kiểm soát việc con sử dụng điện thoại ở những không gian riêng như phòng ngủ, trên đường đi học hoặc tại công viên. Một bộ phận phụ huynh cũng chưa nhận thức đầy đủ những tác động có thể xảy ra nếu trẻ sử dụng điện thoại hoặc tiếp cận nội dung AI quá mức.

“Đây chắc chắn là một cuộc chiến lâu dài. Nhà trường sẽ cố gắng đồng hành cùng phụ huynh để định hướng cho các con”, ông nói.