Chiến lược vực dậy thói quen đọc sách ở Đông Nam Á

Trẻ em tham gia một sự kiện đọc sách bên ngoài Thư viện Quốc gia ở Singapore năm 2014. Ảnh: Tân Hoa Xã.

Najwa Alhabshi, một phụ nữ Singapore, nhớ lại những năm tháng tuổi thiếu niên dành hàng giờ say mê đọc sách, với các tác phẩm văn học kinh điển như The Great Gatsby của F. Scott Fitzgerald và 1984 của George Orwell.

Những cuốn sách này giúp cô tiếp cận các hệ tư tưởng, triết lý và khái niệm về giấc mơ Mỹ, đồng thời mở rộng vốn từ vựng.

Tuy nhiên, khi công việc ngày càng bận rộn, cô khó tìm được thời gian đọc sách. Cuối cùng, màn hình điện thoại chiếm hết sự chú ý.

“Tôi nghĩ mình không còn duy trì thói quen đọc sách nữa”, cô chia sẻ. “Cuộc sống cuốn tôi đi, hết công việc, rồi thiếu thời gian, và cuối cùng là màn hình điện thoại”.

Trên khắp Đông Nam Á, các chính phủ đang vào cuộc nhằm khuyến khích người dân đọc sách trở lại, trong bối cảnh màn hình điện tử làm thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin, ngày càng có nhiều lo ngại về năng lực đọc suy giảm, khả năng tập trung bị rút ngắn và tư duy phản biện yếu đi, theo South China Morning Post.

Buổi bán sách do Hội đồng Thư viện Quốc gia Singapore tổ chức tại Hội trường Triển lãm Singapore. Ảnh: Singapore Press Holdings.

Các quốc gia hành động

Mới đây, Singapore đã triển khai chương trình trả thưởng cho người dân đọc sách. Theo chương trình, người tham gia được cộng 20 xu ảo cho mỗi phiên đọc kéo dài ít nhất 15 phút, được ghi nhận thông qua một trang web của chính phủ.

Loh Chin Ee, phó giáo sư tại Viện Giáo dục Quốc gia Singapore, cho rằng chương trình sử dụng phương pháp "trò chơi hóa" (gamification) để xây dựng thói quen đọc sách hàng ngày.

“Đôi khi, một chút động lực hoặc thử thách nhỏ cũng có thể giúp một người bắt đầu”, bà Loh nói.

Tuy nhiên, Ng Siew Chin, giảng viên tại Đại học Khoa học Xã hội Singapore, cho rằng việc gắn giá trị tiền bạc với hoạt động đọc có thể phản tác dụng, bởi nó làm mất đi niềm vui tự thân của việc đọc sách.

Bà đề xuất sử dụng mạng xã hội để quảng bá những đoạn trích từ sách và các văn bản.

“Bài đăng ngắn gọn có thể thu hút sự chú ý của độc giả, khơi gợi sự tò mò của họ để có thể tìm đọc toàn bộ bài báo hoặc cuốn sách”, bà nói.

Ngoài Singapore, các nước Đông Nam Á khác cũng triển khai nhiều biện pháp nhằm nâng cao năng lực đọc của người dân.

Tháng 7, Indonesia bắt đầu chương trình phân phát hơn 5,5 triệu cuốn sách cho các trường tiểu học và trung học trên toàn quốc. Jakarta cho biết dự án trị giá 40,7 tỷ rupiah (2,27 triệu USD) thể hiện cam kết bảo đảm trẻ em được tiếp cận trực tiếp với tài liệu đọc.

Nước láng giềng Malaysia cũng đang phát phiếu mua sách trị giá 100 ringgit (24 USD) cho hơn 2,2 triệu học sinh để sử dụng trên sàn sách điện tử quốc gia. Chương trình diễn ra từ tháng 7 đến tháng 10, mở rộng sáng kiến triển khai năm 2024 để bao phủ thêm học sinh ở nhiều nhóm tuổi.

Tại lễ khai mạc Hội chợ Sách Quốc tế Kuala Lumpur hồi tháng 5, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim nhấn mạnh sách và giáo dục phải tiếp tục được ưu tiên, bất chấp những hạn chế về ngân sách.

“Nếu muốn đất nước thực sự trở thành một quốc gia văn minh, có nền tảng tri thức vững chắc và năng lực trí tuệ sâu rộng, chúng ta phải khuyến khích việc đọc sách”, ông nói.

Ông cho biết văn hóa đọc đang trở thành vấn đề khi nhiều người thích tiếp nhận thông tin qua mạng xã hội hơn. “Đó là lý do tôi kêu gọi các bậc cha mẹ để ý con cái và bảo đảm các em bắt đầu đọc sách ngay từ tối nay”.

Câu lạc bộ sách Books and Banter tại Bangkok tổ chức các buổi gặp mặt hàng tháng dành cho những người yêu thích đọc sách. Ảnh: Books and Banter.

Xây dựng cộng đồng

Các nhà nghiên cứu cũng lo ngại về tác động của AI đối với văn hóa đọc. Theo Reuters, kết quả PISA 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố tháng 9 cho thấy năng lực đọc của thanh thiếu niên đã xuống mức thấp nhất trong thế kỷ này.

Portia Padilla, phó giáo sư tại Trường Sư phạm thuộc Đại học Philippines Diliman, cảnh báo sự phụ thuộc quá mức vào AI có thể cản trở việc phát triển kỹ năng đọc thiết yếu.

“Nếu không suy nghĩ trong lúc đọc, bạn không thực sự đang đọc”, bà nói, đồng thời khuyến nghị sử dụng AI để chất vấn giả định của bản thân thay vì để công cụ đưa ra phán đoán thay mình.

Theo các chuyên gia, chính sách khuyến khích và việc tăng khả năng tiếp cận sách có thể thúc đẩy văn hóa đọc, nhưng chưa đủ để hình thành thói quen lâu dài.

Padilla nhấn mạnh thời gian đọc nhiều hơn không đồng nghĩa với khả năng hiểu sâu hay tư duy phản biện tốt hơn. Người đọc cần chủ động suy ngẫm về nội dung, thay vì chỉ tiếp cận sách thông qua các chương trình khuyến khích.

Bà cho rằng cần xem đọc sách là cam kết lâu dài, với sự hỗ trợ từ chính sách công, các chương trình phát triển ngôn ngữ và môi trường đọc trong gia đình, cộng đồng.

Loh nhận định những không gian đọc chuyên biệt, như khu vực công cộng yên tĩnh và câu lạc bộ sách ngoài giờ làm việc, có thể giúp duy trì văn hóa đọc. Tại Singapore, các câu lạc bộ sách im lặng, nơi mọi người cùng đọc trong không gian yên tĩnh, ngày càng phổ biến.

Các nhóm đọc sách cộng đồng cũng xuất hiện tại nhiều nơi trong khu vực, từ công viên ở Manila, quán cà phê nghệ thuật tại Penang đến quán rượu vang ở Singapore.

Tại Bangkok, khoảng 20 người tập trung mỗi tháng tại tầng hai một cửa hàng thực phẩm để chia sẻ những cuốn sách mới đọc. Thành viên câu lạc bộ Books and Banter được tự do lựa chọn sách.

“Không ai phải cảm thấy mình buộc phải đọc tác phẩm kinh điển, sách phi hư cấu hay sách thịnh hành để được công nhận là ‘người đọc sách thực thụ’”, Kunatai Khunmuang, người sáng lập câu lạc bộ, nói.

Theo bà, câu lạc bộ tạo không gian để mọi người chia sẻ những cách diễn giải và trải nghiệm khác nhau. Đọc sách là hoạt động cá nhân, nhưng việc trao đổi giúp độc giả khám phá những góc nhìn mà bản thân có thể bỏ lỡ.