Tác động của AI lên việc làm của người trẻ đã bắt đầu thể hiện rõ tại một số thị trường. Nghiên cứu của Stanford Digital Economy Lab, đơn vị nghiên cứu kinh tế số thuộc Đại học Stanford (Mỹ), cập nhật tháng 8, dựa trên dữ liệu bảng lương của hàng triệu lao động Mỹ, cho thấy việc làm của nhóm 22–25 tuổi trong các nghề tiếp xúc cao với AI thấp hơn khoảng 19% so với mức đáng lẽ đạt được nếu tăng trưởng cùng nhóm nghề ít chịu tác động, tăng từ mức chênh 15% năm 2025.

Xu hướng chủ yếu đến từ việc doanh nghiệp giảm tuyển người trẻ thay vì sa thải nhân sự hiện có, trong khi lao động nhiều kinh nghiệm chưa ghi nhận mức suy giảm tương tự. Tại Anh, dữ liệu từ nền tảng tuyển dụng Reed cho thấy số vị trí dành cho sinh viên mới tốt nghiệp giảm từ khoảng 180.000 năm 2021 xuống 55.000 năm 2024; 15% doanh nghiệp được khảo sát cho biết đã giảm tuyển dụng do AI.

Ở Đông Nam Á, thay đổi trước hết thể hiện ở tiêu chuẩn đầu vào. Theo trang tin công nghệ và khởi nghiệp tập trung vào thị trường châu Á Tech in Asia, năm 2025, số tin tuyển dụng entry-level (cấp độ đầu vào) yêu cầu kỹ năng AI tăng khoảng 40% tại Singapore và 50% tại Indonesia. Khi AI đảm nhận ngày càng nhiều nhiệm vụ cơ bản, người mới cũng được kỳ vọng xử lý những công việc phức tạp hơn ngay từ khi bắt đầu sự nghiệp.

Những thay đổi tương tự cũng bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam. Chia sẻ với Tri Thức - Znews, bà Nguyễn Phi Vân, nhà sáng lập Go Global Holdings, công ty đầu tư và tư vấn chiến lược phát triển nhượng quyền thương hiệu có trụ sở tại TP.HCM, cho rằng tác động của AI lên lao động trẻ không nhất thiết thể hiện qua những đợt sa thải lớn. Dấu hiệu đáng chú ý hơn nằm ở khâu tuyển dụng, khi những vị trí đầu vào vốn giúp người trẻ bước vào nghề và tích lũy kinh nghiệm dần thu hẹp hoặc không được tuyển bổ sung.

Theo bà, chính những vị trí này là “nấc thang” đầu tiên để một nhân sự mới tiến lên các cấp độ cao hơn trong sự nghiệp. “Nấc thang không bị chặt đi mà bị bỏ trống, nên rất khó nhận ra”, bà nói.

VIỆC LÀM VĂN PHÒNG CHỊU TÁC ĐỘNG LỚN

Theo bà Nguyễn Phi Vân, những dấu hiệu về sự thay đổi của thị trường việc làm dành cho người trẻ đã xuất hiện tại Việt Nam.

Dẫn báo cáo tháng 12/2025 của nền tảng tuyển dụng JobOKO, bà cho biết số tin tuyển người mới vào nghề trong năm 2025 giảm gần 13% so với năm trước và hơn 37% so với năm 2023. Mức giảm tập trung ở các lĩnh vực như hành chính - nhân sự, kế toán và tài chính - ngân hàng.

Tuy nhiên, nhu cầu tuyển người trẻ không giảm ở tất cả lĩnh vực. Theo khảo sát của tập đoàn cung cấp giải pháp nhân sự và tuyển dụng ManpowerGroup tháng 7 được chuyên gia dẫn lại, 57% doanh nghiệp Việt Nam tăng tuyển người mới vào nghề so với năm trước, riêng ngành IT là 77%, chủ yếu ở các vị trí kỹ thuật, AI và dữ liệu. Trong nhóm doanh nghiệp giảm tuyển, 52% cho biết nguyên nhân liên quan đến tự động hóa.

Theo bà, hai xu hướng này đang diễn ra song song. Doanh nghiệp cần thêm người trẻ có kỹ năng AI, dữ liệu và công nghệ, nhưng đồng thời giảm những vị trí đầu vào gồm nhiều công việc đơn giản, lặp lại và có thể tự động hóa.

“Người trẻ có kỹ năng phù hợp có nhiều cơ hội hơn trước. Người chỉ có tấm bằng thì khó khăn hơn”, chuyên gia nhận định.

Áp lực đối với lao động trẻ còn thể hiện ở số liệu thất nghiệp. Theo dữ liệu của Cục Thống kê được bà Phi Vân dẫn lại, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên 15–24 tuổi trong nửa đầu năm 2026 là 8,77%, gần gấp 4 lần mức chung 2,22%.

Tuy nhiên, bà cho rằng tỷ lệ thất nghiệp chưa phản ánh đầy đủ vấn đề. Với tỷ lệ lớn lao động Việt Nam làm việc trong khu vực phi chính thức, một cử nhân không tìm được việc văn phòng vẫn có thể chuyển sang chạy xe công nghệ, livestream bán hàng hoặc làm cộng tác viên. Rủi ro vì thế không chỉ là thất nghiệp, mà còn là làm việc không đúng trình độ và bỏ lỡ những năm đầu sự nghiệp để tích lũy kỹ năng.

Một yếu tố khác là nhiều vị trí đầu vào tại Việt Nam tập trung vào các nhiệm vụ có tính quy trình như kiểm thử, nhập liệu, vận hành hậu cần hay chăm sóc khách hàng. Dẫn báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tháng 4, chuyên gia cho biết nhân viên văn phòng - hành chính chiếm hơn 84% nhóm việc làm có mức độ phơi nhiễm với AI tạo sinh cao nhất tại Việt Nam. Dù dữ liệu giai đoạn 2022–2024 chưa cho thấy việc làm suy giảm mạnh do AI, bà cho rằng tác động có thể trở nên rõ hơn trong thời gian tới.

“Tôi cho rằng Việt Nam đang đứng ở đầu con sóng, đi sau Mỹ khoảng 1–2 năm. Đó là tin tốt, vì chúng ta vẫn còn thời gian chuẩn bị”, bà nhận định.

NGHỊCH LÝ NGƯỜI MỚI PHẢI GIỎI NGAY TỪ ĐẦU

Chuyên gia Nguyễn Phi Vân ví người trẻ mới vào nghề như “con chim hoàng yến trong mỏ than” - loài vật từng được thợ mỏ sử dụng để cảnh báo khí độc.

“Chim hoàng yến trong mỏ than không gục ngã ngay, nó im tiếng trước. Những tín hiệu tôi nhận thấy ở doanh nghiệp Việt Nam cũng nhỏ và lặng lẽ như vậy”, bà nói.

Một trong những tín hiệu, theo bà, là doanh nghiệp không tuyển người thay thế. Khi một nhân viên mới nghỉ việc, vị trí đó có thể không được đăng tuyển trở lại, phần việc được chuyển cho AI và những nhân sự còn lại.

Cùng lúc, yêu cầu đối với người mới vào nghề ngày càng cao. Một số vị trí dành cho người mới tốt nghiệp vẫn yêu cầu 1–2 năm kinh nghiệm, có sản phẩm chứng minh năng lực, thành thạo công cụ AI và có khả năng tự xử lý công việc. Theo số liệu từ Navigos Group, công ty cung cấp dịch vụ tuyển dụng và nhân sự tại Việt Nam, được bà dẫn lại, 46,8% doanh nghiệp ưu tiên ứng viên có 1–3 năm kinh nghiệm.

“Trước đây, vị trí đầu vào nghĩa là ‘chúng tôi trả lương để bạn học’. Bây giờ nó dần trở thành ‘bạn phải tạo ra giá trị ngay, còn việc học là việc của bạn’”, chuyên gia nhận xét.

AI cũng đang đảm nhận những nhiệm vụ đơn giản vốn giúp người mới học nghề. Thay vì tự làm một báo cáo rồi được cấp trên sửa, nhân viên mới có thể được giao kiểm tra sản phẩm do AI tạo ra. Nghịch lý là họ phải phát hiện lỗi trong một công việc mà bản thân chưa từng thực hiện từ đầu đến cuối.

Bà lấy ví dụ một nhân viên kế toán mới ra trường được giao rà soát báo cáo do AI soạn thảo dù chưa từng tự lập một báo cáo hoàn chỉnh. “Bạn ấy có quyền ký duyệt nhưng không có nền tảng để phát hiện sai sót”, bà nói.

Theo chuyên gia Phi Vân, những thay đổi này có thể diễn ra âm thầm trong doanh nghiệp trước khi thể hiện rõ trong thống kê lao động. Một số dấu hiệu đã xuất hiện ở hoạt động tuyển dụng. Bà dẫn lại số liệu của JobOKO, số tin tuyển người mới vào nghề trong lĩnh vực kế toán giảm hơn 36%, còn hành chính - nhân sự giảm hơn 53%.

Một số công việc khác như chăm sóc khách hàng, tổng đài, xử lý hồ sơ, biên phiên dịch và sản xuất nội dung cơ bản cũng có thể chịu tác động. Tuy nhiên, mức độ tiếp xúc cao với AI không đồng nghĩa công việc chắc chắn biến mất. Nhiều vị trí có thể được thiết kế lại, trong đó AI xử lý phần việc lặp lại, còn con người tập trung vào phân tích, kiểm tra, giao tiếp và ra quyết định.

Trong bối cảnh đó, chuyên gia cho rằng người trẻ cần thay đổi cách tích lũy kinh nghiệm. Thay vì chỉ dựa vào bằng cấp hoặc số năm làm việc, ứng viên cần có sản phẩm thực tế chứng minh mình từng giải quyết vấn đề gì, thực hiện ra sao và đạt kết quả thế nào.

Người mới cũng không nên phụ thuộc hoàn toàn vào AI trong quá trình học nghề. Theo Chỉ số Xu hướng Công việc 2026 của Microsoft, 43% nhóm người sử dụng AI thành thạo chủ động thực hiện một số công việc không dùng AI để duy trì kỹ năng, so với 30% ở nhóm còn lại.

“Người giỏi AI nhất biết lúc nào nên tắt nó đi”, bà nói.

Theo chuyên gia, vấn đề lớn hơn không chỉ là tiêu chuẩn tuyển dụng ngày càng cao, mà còn là làm sao duy trì con đường để một người chưa có kinh nghiệm có thể tích lũy kinh nghiệm.

“Nếu ai cũng chỉ tuyển người đã sẵn sàng, thì ai sẽ giúp họ sẵn sàng?”, bà đặt vấn đề.