Con người đang ngày càng kém thông minh?

Trong nhiều thập kỷ, IQ của thế hệ sau lại cao hơn thế hệ trước. Ảnh: Pexels.

Hơn một thế kỷ trước, bài kiểm tra IQ Binet được phát triển tại Pháp rồi nhanh chóng được đưa vào sử dụng tại Mỹ để đánh giá năng lực nhận thức của học sinh, bác sĩ và người nhập cư tại đảo Ellis.

Trong nhiều thập kỷ sau đó, kết quả của các bài kiểm tra trí thông minh liên tục cải thiện. Từ những năm 1930, mỗi thế hệ mới đều đạt điểm IQ cao hơn thế hệ trước. Trung bình, điểm số tăng khoảng 3 điểm qua mỗi thập kỷ, bất kể các nhà nghiên cứu sử dụng loại bài kiểm tra hay thước đo nào.

Mức tăng tưởng chừng nhỏ này tích lũy qua nhiều thế hệ, đến mức những người từng được xem là sở hữu trí tuệ xuất chúng ở thế hệ ông bà cố có thể chỉ được đánh giá là khá thông minh nếu đặt trong tiêu chuẩn ngày nay.

Hiện tượng đó gọi là Hiệu ứng Flynn (Flynn Effect), được đặt theo tên nhà giáo dục James Flynn - người công bố nghiên cứu về xu hướng này vào năm 1984.

Vì sao lại có Hiệu ứng Flynn?

Nhiều giả thuyết đã được đưa ra để giải thích vì sao điểm IQ tăng đều trong suốt thế kỷ 20. Các nhà khoa học cho rằng sự cải thiện về dinh dưỡng, chăm sóc y tế, điều kiện sống, giáo dục, quy mô gia đình nhỏ hơn và môi trường sống ngày càng phức tạp đã góp phần nâng cao năng lực nhận thức của con người. Trong khi đó, yếu tố di truyền ít được xem là lời giải thích thuyết phục vì gene không thể thay đổi chỉ sau vài thế hệ.

Việc IQ tăng được xem là tín hiệu tích cực bởi nó có mối liên hệ với trình độ học vấn cao hơn, cơ hội nghề nghiệp tốt hơn và thậm chí tuổi thọ dài hơn.

Trong nhiều năm, giới khoa học từng tin rằng xu hướng này sẽ tiếp tục, dù tốc độ có thể chậm lại khi xã hội phát triển. Thế nhưng, những dữ liệu mới lại kể một câu chuyện khác.

Nhiều quốc gia châu Âu bắt đầu ghi nhận điểm số trong các bài kiểm tra trí thông minh tiêu chuẩn giảm xuống. Để kiểm chứng liệu hiện tượng tương tự có xuất hiện tại Mỹ hay không, nhà khoa học xã hội Elizabeth Dworak (Đại học Northwestern) cùng các cộng sự đã phân tích dữ liệu của gần 400.000 người trưởng thành Mỹ được thu thập trong giai đoạn 2006-2018.

Nghiên cứu được đăng trên Intelligence đã sử dụng dữ liệu từ dự án Synthetic Aperture Personality Assessment (SAPA) - nền tảng trực tuyến đã thu thập phản hồi từ hơn một triệu người tham gia. Trong đó, 394.378 người từ 18 đến 90 tuổi hoàn thành các câu hỏi thuộc International Cognitive Ability Resource (ICAR) - bộ công cụ đánh giá trí thông minh.

Thay vì chỉ dựa vào một điểm số IQ tổng hợp, nhóm nghiên cứu phân tích riêng từng lĩnh vực nhận thức, bao gồm suy luận trừu tượng, suy luận logic, suy luận ngôn ngữ và khả năng hình dung không gian.

Kết quả cho thấy trong suốt 13 năm nghiên cứu, điểm số nhận thức tổng hợp giảm dần theo thời gian, cung cấp thêm bằng chứng cho cái gọi là Hiệu ứng Flynn đảo ngược (Reverse Flynn Effect).

Ngay cả bà Elizabeth Dworak cũng bất ngờ với kết quả này.

"Tôi đã dành hàng tuần để kiểm tra lại toàn bộ đoạn mã. Tôi nghĩ mình đã làm sai điều gì đó, nhưng cuối cùng mọi phép tính đều chính xác", bà chia sẻ với New York Magazine.

Xu hướng suy giảm xuất hiện ở hầu hết nhóm tuổi, cả nam và nữ cũng như các trình độ học vấn khác nhau. Mức giảm mạnh nhất được ghi nhận ở nhóm người trưởng thành từ 18 đến 22 tuổi và những người có trình độ học vấn thấp hơn.

Năng lực nhận thức của con người thay đổi, nhưng không phải tất cả đều suy giảm. Ảnh: Pexels.

Con người không hẳn đang "ngu đi"

Dù điểm số tổng thể đi xuống, nghiên cứu cho thấy không phải mọi năng lực nhận thức đều suy giảm theo cùng một cách.

Hai bài kiểm tra đánh giá khả năng suy luận trừu tượng và suy luận logic đều ghi nhận mức giảm đáng kể. Điều này cho thấy con người có thể gặp nhiều khó khăn hơn trong những nhiệm vụ đòi hỏi tư duy hệ thống và giải quyết vấn đề.

Trong khi đó, khả năng suy luận ngôn ngữ gần như không thay đổi. Đáng chú ý hơn, khả năng thao tác vật thể trong không gian bằng tư duy - yếu tố được đo thông qua bài kiểm tra xoay vật thể ba chiều - lại có xu hướng cải thiện ở phần lớn nhóm tuổi trưởng thành. Một giả thuyết cho rằng sự phổ biến của trò chơi điện tử có thể góp phần giúp kỹ năng này phát triển.

Điều đó cho thấy bức tranh về năng lực nhận thức của con người không đơn thuần là đi lên hay đi xuống, mà đang thay đổi theo những hướng khác nhau.

Xu hướng tương tự cũng xuất hiện ở nhiều kỳ thi chuẩn hóa khác. Tại Mỹ, điểm trung bình của ACT - kỳ thi được nhiều trường đại học sử dụng trong tuyển sinh - đã giảm đều trong nhiều năm qua. SAT cũng ghi nhận kết quả tương tự.

Đáng chú ý, sự suy giảm này bắt đầu từ trước khi AI tạo sinh trở nên phổ biến và cũng xuất hiện trước đại dịch Covid-19. Điều đó khiến giới nghiên cứu cho rằng không thể quy toàn bộ trách nhiệm cho AI hay tác động của các đợt phong tỏa.

Đến nay, chưa có lời giải thích thống nhất. Các nhà khoa học cho rằng điều này có thể là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc, từ sự thay đổi của hệ thống giáo dục, việc phụ thuộc ngày càng nhiều vào công nghệ số, thói quen đọc sách suy giảm, môi trường trực tuyến đầy yếu tố gây xao nhãng cho đến bất bình đẳng xã hội và các vấn đề về sức khỏe cộng đồng.

Các tác giả cũng lưu ý rằng bài kiểm tra IQ chỉ đánh giá một số năng lực như suy luận, ghi nhớ hay giải quyết vấn đề. Chúng không phản ánh đầy đủ trí sáng tạo, trí tuệ cảm xúc hoặc kinh nghiệm thực tiễn - những yếu tố cũng góp phần tạo nên trí thông minh của con người.

Ngoài ra, hiện tượng suy giảm không xuất hiện ở tất cả quốc gia. Một số nước vẫn duy trì hoặc tiếp tục cải thiện điểm số trong các bài kiểm tra nhận thức, cho thấy chính sách giáo dục, điều kiện sống và môi trường phát triển có thể tạo ra khác biệt đáng kể, theo NDTV.