Đại phẫu đào tạo đại học: Đào tạo lãng phí, dùng giảng viên 'ảo'

Tân sinh viên năm 2026 nhập học tại một trường đại học ở Hà Nội.

Bà Trần Thu Hương, Trưởng phòng Hành chính - Nhân sự Cty TNHH Shihen Việt Nam, cho biết sự lãng phí hiện nay ở chỗ người lao động tốt nghiệp một ngành nhưng rải hồ sơ xin việc ở hàng loạt lĩnh vực không liên quan, thậm chí chấp nhận học lại từ đầu.

Chẳng hạn, có những ứng viên tốt nghiệp ngành Quản trị kinh doanh, Ngân hàng nhưng lại ứng tuyển vị trí quản lý kho. Trường hợp này xuất hiện khá nhiều qua quá trình lọc hồ sơ và phỏng vấn.

Lãng phí đào tạo

Bà Hương thông tin ở vị trí nhân viên quản lý kho, khoảng 70% hồ sơ ứng tuyển đến từ người làm trái ngành. Đối với vị trí nhân viên thiết kế có yêu cầu biết AutoCAD (phần mềm thiết kế hỗ trợ máy tính tự động), khoảng 60% hồ sơ không đúng chuyên ngành đào tạo. Tỷ lệ ứng viên trái ngành ở vị trí quản lý sản xuất chiếm khoảng 40%. Riêng với vị trí kế toán và các vị trí quản lý cấp cao, tình trạng làm trái ngành hầu như không xảy ra.

Thực tế làm việc cho thấy khoảng cách giữa kiến thức nhà trường và yêu cầu của doanh nghiệp ở một số nhóm ngành vẫn còn khá lớn. Nhân sự khối kỹ thuật điện tử khi mới vào làm còn khá ngơ ngác trước công việc thực tế; khối thiết kế cùng logistics và kho vận gần như phải đào tạo lại từ đầu. Riêng khối kế toán dù có lợi thế tiếp cận nhanh với phần mềm thuế và kế toán tổng hợp theo định dạng thuế, nhưng vẫn lúng túng khi lập các báo cáo nội bộ thực tế.

“Thông thường, một sinh viên được đào tạo chính quy đúng chuyên ngành phải mất khoảng 4-5 tháng mới có thể tự tạo ra sản phẩm hoặc làm việc độc lập ở mức cơ bản nhất mà không cần người trực tiếp giám sát, cầm tay chỉ việc”, bà Hương nói.

Tại tuần lễ việc làm “Career Week 2026” của trường Quản trị và Kinh doanh (ĐH Quốc gia Hà Nội) vừa qua, bà Mai Nam Phương, Trưởng phòng Nhân sự Khách sạn InterContinental Hanoi Landmark72, cho rằng thị trường lao động hiện nay đang tồn tại nghịch lý: Cơ hội việc làm không thiếu nhưng nguồn nhân lực đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp lại chưa nhiều.

Theo bà Phương, bên cạnh kiến thức chuyên môn, các doanh nghiệp ngày càng coi trọng khả năng thích ứng, tinh thần học hỏi và sự kiên trì của người lao động trẻ.

Sinh viên làm hồ sơ nhập học tại một trường đại học ở Hà Nội.

Mượn danh để tuyển sinh

Để lý giải cho kiểu lãng phí trên, phải kể tới hiện tượng đào tạo thiếu nghiêm túc, chạy theo số lượng, bất chấp chất lượng; điển hình như “thuê” bằng tiến sỹ, “mượn” chức danh giáo sư để đủ điều kiện nâng cao chỉ tiêu tuyển sinh. Phó hiệu trưởng một trường đại học tại Hà Nội chỉ ra thực trạng đáng lo ngại khi một số cơ sở giáo dục xuất hiện tình trạng giảng viên cơ hữu nhưng gần như vắng bóng trong hoạt động đào tạo.

Dù có đầy đủ hồ sơ, hợp đồng, nhận lương hàng tháng, thậm chí đứng tên công bố khoa học cho trường, song họ lại dạy rất ít giờ, không mấy khi sinh hoạt chuyên môn, xây dựng chương trình hay hướng dẫn người học.

TS Đỗ Mai Lâm (Hà Nội), tu nghiệp từ châu Âu về, đầu quân cho một doanh nghiệp sản xuất ô tô hàng đầu Việt Nam. Doanh nghiệp này đã “mượn” bằng tiến sỹ của anh Lâm để cơ hữu cho đủ chỉ tiêu của trường cao đẳng trực thuộc. Như vậy, TS Lâm trên danh sách giảng dạy, nhưng thực tế lại làm tại phòng kinh doanh.

Căn nguyên của vấn đề bắt nguồn từ áp lực phải đáp ứng các điều kiện bảo đảm chất lượng, vốn gắn liền với việc duy trì ngành học, đạt chuẩn cơ sở giáo dục và xác định chỉ tiêu tuyển sinh. Trước sức ép mở ngành hoặc mở rộng quy mô đào tạo quá nhanh trong khi nội lực chưa theo kịp, các trường ký hợp đồng danh nghĩa với các tiến sĩ, phó giáo sư, giáo sư nhằm làm đẹp chỉ số nhân sự.

Đáng chú ý, những nhà khoa học sắp hết tuổi lao động nhưng sở hữu nhiều công bố quốc tế được săn đón nhiều hơn cả, bởi họ vừa giúp hoàn thiện hồ sơ đội ngũ, vừa nâng cao chỉ số nghiên cứu khoa học cho nhà trường.

Tình trạng “đánh trống ghi tên” này đặt ra dấu hỏi lớn về tính thực chất của đội ngũ giảng dạy. Nguy hiểm hơn, việc dùng những nhân sự ảo để hợp thức hóa và nới rộng quy mô tuyển sinh sẽ khiến số lượng sinh viên vượt xa năng lực đào tạo thực tế, đẩy mọi thiệt thòi về phía người học.

Để chấm dứt lỗ hổng này, vị phó hiệu trưởng trên đề xuất chuyển trọng tâm từ kiểm tra hồ sơ giấy tờ sang hậu kiểm hoạt động thực tế.

Khi xác định năng lực tuyển sinh, cơ quan quản lý hoàn toàn có thể tận dụng chuyển đổi số để đối chiếu chéo dữ liệu hợp đồng, tiền lương, bảo hiểm xã hội với thời khóa biểu, khối lượng giờ giảng, học phần đảm nhiệm và kết quả hướng dẫn người học trên hệ thống quản lý giáo dục đại học. Việc giám sát dựa trên dữ liệu vận hành thực tế sẽ triệt tiêu động cơ “thuê tên” của các cơ sở giáo dục chạy theo chỉ số cơ học.

Ghi nhận của phóng viên báo Tiền Phong cho thấy từ cơ sở dữ liệu “ba công khai” (công khai chất lượng đào tạo, công khai học phí, công khai cơ sở vật chất), giảng viên một số trường đại học có tuổi đời cao, từ 80 tuổi trở lên.

Dù lãnh đạo nhà trường khẳng định những người này chỉ đảm nhận vai trò thành viên hội đồng trường nhưng trong “ba công khai”, họ nằm trong danh sách giảng viên cơ hữu, trình độ từ tiến sĩ, chức danh giáo sư, phó giáo sư và ngành tham gia giảng dạy.