Giữa một thị trường lao động biến động không ngừng, hàng triệu thanh niên Việt Nam đang rơi vào một khoảng trống “3 không”: Không đi học, không có việc làm và không tham gia đào tạo (NEET).
Theo số liệu từ Cục Thống kê, trong quý III/2026, Việt Nam có khoảng 1,6 triệu thanh niên từ 15 đến 24 tuổi thuộc nhóm này, tăng gần 200.000 người so với quý trước. Đằng sau con số ấy không đơn thuần là câu chuyện của sự thụ động hay lười biếng - những nhãn dán dễ bị gắn lên một thế hệ - mà còn hàng loạt rào cản khác.
Bức tranh đằng sau con số 1,6 triệu
Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, Khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục, Đại học Bách khoa Hà Nội, NEET là thuật ngữ dùng để chỉ những người trẻ - tại thời điểm thống kê - không có việc làm, đồng thời không tham gia học tập hoặc đào tạo.
Dữ liệu công bố trước đó cho thấy cấu trúc nhóm này khá đa dạng: Gần 70% sinh sống ở nông thôn, hơn một nửa là nữ giới, khoảng 87% chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật và khoảng 32% có nhu cầu tìm việc.
Như vậy, nhóm NEET không phải một khối đồng nhất. Thực tế, có người vừa tốt nghiệp và đang tìm công việc phù hợp; có người tạm dừng học vì hoàn cảnh kinh tế; có người dành thời gian chăm sóc con nhỏ hoặc người thân; cũng có người gặp khó khăn về sức khỏe, tâm lý hoặc chưa xác định được hướng đi tiếp theo.
Ông Hà nhận định đứng trong nhóm này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc người trẻ thiếu ý chí hay từ bỏ tương lai. Vì vậy, thay vì vội kết luận họ lười biếng, điều quan trọng hơn là tìm hiểu vì sao các em chưa thể tham gia học tập hoặc làm việc và đang cần sự hỗ trợ gì.
 |
| Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, khó có thể giải thích tình trạng NEET bằng một nguyên nhân duy nhất. Ảnh: NVCC. |
Đứt gãy từ đâu?
Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, NEET là hiện tượng chịu ảnh hưởng đồng thời của giáo dục, thị trường lao động, hoàn cảnh gia đình và những yếu tố thuộc về bản thân người trẻ.
Trước hết là quá trình chuẩn bị cho việc lựa chọn nghề nghiệp. Một bộ phận học sinh chưa có đủ thông tin về nghề, chưa hiểu rõ năng lực, sở thích và điều kiện của bản thân khi đưa ra quyết định học tập.
Có em lựa chọn ngành học chủ yếu dựa vào kỳ vọng của gia đình hoặc xu hướng xã hội, đến khi trải nghiệm thực tế mới nhận thấy không phù hợp. Nếu thiếu sự tư vấn và hỗ trợ kịp thời, các em có thể bỏ dở việc học hoặc gặp khó khăn khi chuyển sang một lựa chọn khác.
Đối với những học sinh rời trường sớm, khó khăn thường lớn hơn do trình độ học vấn và kỹ năng nghề còn hạn chế. Khi chưa có một nghề cụ thể, các em thường có ít lựa chọn hơn trên thị trường lao động.
Thứ hai là yêu cầu từ thị trường lao động. Nhiều vị trí tuyển dụng đòi hỏi kỹ năng thực hành, khả năng thích ứng và đôi khi cả kinh nghiệm làm việc. Trong khi đó, không phải người trẻ nào cũng có điều kiện thực tập, học nghề hoặc tích lũy kinh nghiệm trước khi tìm công việc đầu tiên.
Sự phát triển của công nghệ, tự động hóa và AI cũng đang làm thay đổi cơ cấu việc làm và yêu cầu kỹ năng ở một số ngành nghề. Điều này tạo ra những cơ hội mới nhưng đồng thời đòi hỏi người lao động, trong đó có thanh niên, phải thường xuyên cập nhật kiến thức và kỹ năng.
Thứ ba là hoàn cảnh gia đình và môi trường sống. Một số thanh niên, đặc biệt là phụ nữ trẻ, phải tạm dừng học tập hoặc làm việc để đảm nhận trách nhiệm chăm sóc gia đình. Một số khác gặp khó khăn về kinh tế, đi lại, nơi ở hoặc thiếu thông tin về cơ hội đào tạo và tuyển dụng. Cũng có những trường hợp được gia đình hỗ trợ khá đầy đủ về vật chất nhưng lại chưa có nhiều cơ hội rèn luyện tính tự lập và kỹ năng ra quyết định.
Bên cạnh đó là yếu tố tâm lý. Giai đoạn 15-24 tuổi là thời kỳ người trẻ từng bước hình thành bản sắc cá nhân, định hướng nghề nghiệp và khả năng tự chủ. Những trải nghiệm không thuận lợi trong học tập, tìm việc hoặc quan hệ xã hội có thể ảnh hưởng đến sự tự tin, động lực và cảm nhận về năng lực bản thân.
Chẳng hạn, sau nhiều lần tìm việc không thành công, một người trẻ có thể bắt đầu nghi ngờ khả năng của mình và ít chủ động tìm kiếm cơ hội hơn. Khi việc ít tham gia hoạt động kéo dài, họ lại càng thiếu trải nghiệm để củng cố sự tự tin.
 |
| Ông Hà nhấn mạnh rằng không nên nhìn nhóm NEET như một gánh nặng của xã hội. Ảnh minh họa: Pexels. |
Không nên nhìn thanh niên NEET như gánh nặng xã hội
PGS.TS Phạm Mạnh Hà cho rằng cần phân biệt tình trạng NEET trong một khoảng thời gian ngắn với tình trạng kéo dài. Một người vừa tốt nghiệp, dành vài tháng tìm việc hoặc chuẩn bị học tiếp không nhất thiết sẽ gặp những bất lợi đáng kể. Vấn đề đáng quan tâm hơn là khi người trẻ không học tập, không làm việc trong thời gian dài mà thiếu cơ hội hoặc điều kiện để thay đổi.
Ở cấp độ cá nhân, độ tuổi 15-24 là giai đoạn quan trọng để tích lũy kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm làm việc và hình thành các mối quan hệ xã hội, nghề nghiệp. Nếu quá trình này bị gián đoạn kéo dài, người trẻ có thể gặp khó khăn hơn khi tìm việc hoặc quay lại học tập.
Một số nghiên cứu quốc tế cho thấy trải nghiệm thất nghiệp hoặc không tham gia học tập, đào tạo kéo dài ở giai đoạn đầu đời có liên quan đến những bất lợi về cơ hội việc làm và thu nhập trong những năm tiếp theo. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào thời gian gián đoạn, hoàn cảnh cá nhân và điều kiện của thị trường lao động.
Đối với gia đình, nếu con em chưa có thu nhập trong thời gian dài, áp lực kinh tế có thể tăng lên. Sự khác biệt trong kỳ vọng giữa cha mẹ và con cái cũng có thể dẫn đến căng thẳng trong quan hệ gia đình. Tuy nhiên, sự hỗ trợ phù hợp từ gia đình lại là một nguồn lực quan trọng giúp người trẻ từng bước quay lại học tập hoặc làm việc.
Ở góc độ xã hội, khi một bộ phận thanh niên chưa tham gia thị trường lao động và không được đào tạo thêm kỹ năng, chúng ta có thể bỏ lỡ cơ hội phát huy năng lực của lực lượng lao động trẻ. Trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển đổi cơ cấu kinh tế và từng bước thích ứng với già hóa dân số, việc giúp người trẻ tiếp cận giáo dục, đào tạo và việc làm có ý nghĩa đối với cả tăng trưởng kinh tế lẫn an sinh xã hội.
Dù vậy, ông Hà nhấn mạnh rằng không nên nhìn nhóm NEET như một gánh nặng của xã hội. Bởi phần lớn những người trẻ này vẫn có khả năng học tập, làm việc và đóng góp. “Điều họ cần có thể chỉ là một cơ hội phù hợp, thông tin cần thiết hoặc sự hỗ trợ để vượt qua một giai đoạn khó khăn”, vị chuyên gia nói.
Thị trường lao động thay đổi chóng mặt, để tồn tại, con người cần học tập suốt đời. Trong bối cảnh đó, tạp chí Tri Thức - Znews giới thiệu tới độc giả cuốn Học tập suốt đời của tác giả Michelle R.Weise.
