|
|
Nền kinh tế Iran từ lâu đã phải vật lộn với siêu lạm phát và mất giá tiền tệ, phần lớn do các lệnh trừng phạt kinh tế gây ra. Ảnh: Reuters. |
Chiến sự kéo dài đang để lại những hệ lụy ngày càng rõ nét đối với nền kinh tế Iran, vốn đã chịu sức ép từ các lệnh trừng phạt, lạm phát cao và đồng nội tệ suy yếu.
Khi xung đột làm gián đoạn hoạt động năng lượng, thương mại và vận tải, những khó khăn này tiếp tục chồng chất lên nền kinh tế vốn phụ thuộc lớn vào xuất khẩu dầu mỏ.
GDP Iran giảm hơn 10% trong 3 tháng
Ngày 20/9, Trung tâm Thống kê Iran cho biết GDP nước này trong giai đoạn từ cuối tháng 3 đến tháng 6 giảm 10,1% so với cùng kỳ năm ngoái. Theo lịch Iran, đây là quý I của năm tài chính. Nếu loại trừ dầu mỏ, GDP vẫn giảm 4,6%, First Post cho biết.
Kinh tế Iran bắt đầu suy yếu sau khi chiến sự Trung Đông bùng phát vào cuối tháng 2. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel khiến Tehran đáp trả bằng việc phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển dầu quan trọng của thế giới, qua đó đẩy giá năng lượng tăng mạnh. Xung đột sau đó lan rộng sang nhiều khu vực khác ở Trung Đông, tiếp tục gây sức ép lên hoạt động thương mại và vận tải của Iran.
Dầu khí là lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, với sản lượng và hoạt động liên quan giảm 26,4% trong quý I so với cùng kỳ năm trước. Công nghiệp và khai mỏ cũng giảm gần 15%.
Lĩnh vực dịch vụ, vốn đóng góp tỷ trọng lớn cho nền kinh tế Iran, giảm 4,8%. Ngược lại, nông nghiệp là điểm sáng hiếm hoi khi tăng trưởng 2,3% trong cùng kỳ.
 |
| Kinh tế Iran thu hẹp mạnh trong những tháng đầu chiến sự. Ảnh: Reuters. |
Dầu mỏ có vai trò đặc biệt quan trọng với Iran, bởi xuất khẩu năng lượng là nguồn thu ngoại tệ chủ chốt của nước này. Theo Reuters, lượng dầu thô Iran được chất lên tàu giảm mạnh từ khoảng 2 triệu thùng/ngày trong tháng 3 xuống còn 220.000-255.000 thùng/ngày vào tháng 8. Hoạt động vận chuyển bị ảnh hưởng nghiêm trọng sau khi Hải quân Mỹ phong tỏa các cảng biển của Iran, làm gián đoạn tuyến hàng hải qua eo Hormuz.
Trung tâm Thống kê Iran chỉ công bố số liệu GDP mà không xác định nguyên nhân trực tiếp khiến nền kinh tế suy giảm. Tuy nhiên, giai đoạn được thống kê trùng với những tháng đầu của cuộc xung đột. Kể từ khi chiến sự bùng phát, hoạt động năng lượng, thương mại và vận tải của Iran đều chịu tác động đáng kể.
Sức ép lên kinh tế Iran vốn đã xuất hiện từ trước chiến sự. Quốc gia này nhiều năm đối mặt với lạm phát cao và đồng rial mất giá trong bối cảnh chịu các lệnh trừng phạt quốc tế. IMF dự báo lạm phát của Iran có thể lên gần 70% vào cuối năm nay.
Đồng rial cũng tiếp tục suy yếu. Tháng trước, tỷ giá đồng tiền này so với USD rơi xuống mức thấp kỷ lục mới, khi hơn 2 triệu rial mới đổi được 1 USD, làm gia tăng thêm sức ép lên giá cả và sức mua của người dân.
Tác động không dừng ở Iran
Suy giảm kinh tế của Iran diễn ra trong bối cảnh chiến sự đang tạo sức ép ngày càng lớn lên thị trường năng lượng toàn cầu. Eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nối Vịnh Ba Tư với thị trường thế giới, tiếp tục hoạt động dưới mức bình thường.
Theo dữ liệu được Reuters dẫn từ Kpler, cuối tuần qua chỉ có 17 tàu chở hàng hóa đi qua Hormuz, giảm từ 37 tàu một tuần trước và thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình khoảng 125 tàu/ngày trước khi chiến sự nổ ra. Tuy nhiên, một phần dầu mỏ và khí đốt vẫn được vận chuyển qua tuyến này, trong đó nhiều tàu tắt hệ thống nhận dạng tự động để hạn chế khả năng bị theo dõi.
Sự gián đoạn tại Hormuz đang tác động trực tiếp đến nguồn cung năng lượng toàn cầu. Reuters dẫn tính toán của Shell cho biết kể từ khi xung đột Mỹ - Israel và Iran bắt đầu vào cuối tháng 2, thị trường thế giới đã mất khoảng 1,6 tỷ thùng dầu thô và khí ngưng tụ, cùng khoảng 36 triệu tấn LNG.
Dù các nước đã phần nào bù đắp bằng việc sử dụng tồn kho, tăng sản lượng ngoài khu vực Vùng Vịnh và điều chỉnh tuyến vận tải, các “bộ giảm xóc” của thị trường đang dần suy yếu.
Điều này đã đẩy giá năng lượng lên cao và làm gia tăng chi phí đối với người tiêu dùng cũng như doanh nghiệp trên toàn cầu. Giá dầu thô đã tiến gần 110 USD/thùng trong tháng 9, trong khi giá các sản phẩm lọc dầu, đặc biệt là diesel, tăng mạnh.
Shell và Equinor cảnh báo tình trạng gián đoạn kéo dài có thể khiến thị trường năng lượng tiếp tục biến động và quá trình khôi phục nguồn cung có thể kéo dài sang 2027.
 |
| Người dân chờ đổ xăng cho xe máy tại một trạm xăng tại Karachi (Pakistan) ngày 17/9. Ảnh: Reuters. |
LNG cũng trở thành điểm nóng mới. Khoảng 1/5 nguồn cung LNG toàn cầu trước chiến tranh đi qua Hormuz, khiến việc gián đoạn tuyến đường này đặc biệt nhạy cảm với các nước nhập khẩu khí đốt ở châu Á.
Nguồn cung LNG từ Trung Đông đã giảm khoảng 36 triệu tấn trong năm nay, trong khi giá LNG giao ngay tại châu Á có thời điểm tăng từ khoảng 10 USD lên gần 30 USD/MMBtu. Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan đã phải tìm kiếm thêm nguồn cung từ các khu vực khác, đồng thời chuyển một phần nhu cầu sang than và dầu.
Tác động này đang thúc đẩy một sự thay đổi trong chiến lược năng lượng của nhiều quốc gia. Tại hội nghị Gastech tuần trước, các doanh nghiệp và nhà nhập khẩu LNG cho biết họ không chỉ tìm cách đa dạng hóa nhà cung cấp, mà còn phải đa dạng hóa tuyến vận chuyển để giảm phụ thuộc vào các điểm nghẽn hàng hải. Một số thị trường châu Á đang tìm nguồn LNG từ Tây Phi, Indonesia, Bắc Mỹ và Australia.
Tác động từ giá năng lượng đang lan sang nền kinh tế rộng hơn. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) từng cảnh báo rằng giá dầu tăng sau chiến sự đã làm lạm phát tại nhiều nền kinh tế tăng trở lại, trong khi các nước nhập khẩu năng lượng và những nền kinh tế có dư địa chính sách hạn chế chịu ảnh hưởng lớn hơn.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
