 |
| Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Proceedings of the Royal Society B. Ảnh minh họa: Pexels. |
Từ tình trạng bắt nạt đến quấy rối tại các doanh nghiệp, những người đứng đầu thường xem người vi phạm quy tắc là trường hợp cá biệt - một "quả táo thối" hiếm hoi.
Thế nhưng, nghiên cứu mới cho thấy hiệu ứng "một quả táo thối làm hỏng cả thùng táo" là có thật. Hành vi phá luật của một cá nhân có thể ảnh hưởng đến hành vi của những người xung quanh, khiến tình trạng vi phạm lan rộng.
Thấy người khác vi phạm, nhiều người sẵn sàng làm theo
Tiến sĩ Lucas Molleman, Đại học Amsterdam (Hà Lan), tác giả chính của nghiên cứu, cho biết nhóm muốn tìm hiểu cách mỗi người đưa ra quyết định vi phạm quy tắc trong bối cảnh xã hội.
“Nhiều người nghĩ rằng họ đưa ra quyết định tương đối độc lập, đặc biệt trong những nền văn hóa đề cao chủ nghĩa cá nhân như Hà Lan và Anh. Nhưng trên thực tế, trong rất nhiều trường hợp, hành vi của chúng ta chịu ảnh hưởng lớn từ những gì người khác đang làm”, ông nói.
Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Proceedings of the Royal Society B. Nhóm nghiên cứu mời 750 người tại Mỹ tham gia thí nghiệm trực tuyến.
Trong thí nghiệm, mỗi người được xem một hình ảnh động mô phỏng “sao băng” di chuyển qua một hàng gồm 100 ô vuông, với cường độ phát sáng của các ô thay đổi. Nhiệm vụ của họ là chọn ô phát sáng mạnh nhất để nhận phần thưởng bằng tiền.
Tuy nhiên, cơ chế trả thưởng được thiết kế để khuyến khích người tham gia vi phạm quy tắc. Nếu chọn ô nằm xa hơn về phía bên phải so với ô chính xác, họ sẽ nhận được phần thưởng lớn hơn. Ngược lại, lựa chọn ô nằm xa hơn về phía bên trái sẽ mang lại phần thưởng thấp hơn.
Sau đó, người tham gia được cung cấp thông tin về lựa chọn của một người khác, bao gồm việc người đó có tuân thủ quy tắc hay không, mức độ vi phạm và lập trường. Họ được hỏi có muốn thay đổi lựa chọn ban đầu hay không. Quy trình này được lặp lại sáu lần.
Kết quả cho thấy ngay từ lần lựa chọn đầu tiên, mức độ vi phạm đã khá cao: 23% lựa chọn rơi vào những ô mang lại phần thưởng lớn nhất.
Tuy nhiên, lựa chọn của người khác có ảnh hưởng đến quyết định của người tham gia. Khi chứng kiến người khác tuân thủ quy tắc, họ có xu hướng giảm nhẹ mức độ vi phạm. Ngược lại, nếu thấy người khác thực hiện những hành vi vi phạm nhỏ để nhận lợi ích cao hơn, chẳng hạn chọn một ô nằm về phía bên phải, vượt quá ô chính xác khoảng 1/3 quãng đường, họ có xu hướng vi phạm nhiều hơn, dù mức tăng không lớn.
Sự thay đổi rõ rệt nhất khi người tham gia chứng kiến người khác công khai vi phạm ở mức độ nghiêm trọng hơn, bằng cách chọn một ô nằm xa hơn nữa về phía bên phải. Trong trường hợp này, họ gia tăng đáng kể mức độ vi phạm của chính mình. Một số người thậm chí còn đi xa hơn mức độ vi phạm mà họ đã quan sát.
Theo nhóm nghiên cứu, ảnh hưởng này mạnh hơn khi người tham gia có cùng lập trường với người mà họ quan sát. TS Molleman cho biết kết quả phù hợp với những nghiên cứu trước đó, vốn chỉ ra những người có quan điểm tương đồng thường tác động đến nhau nhiều hơn.
 |
| Theo tác giả, trong nhiều trường hợp, chúng ta bị ảnh hưởng bởi những gì người khác đang làm. Ảnh: Cultura Creative/Alamy. |
Hành vi sai trái có thực sự lây lan?
Để tìm hiểu điều gì có thể xảy ra khi hành vi này xuất hiện trong một nhóm đông người, các nhà nghiên cứu tiếp tục sử dụng mô phỏng máy tính. Kết quả cho thấy tình hình có thể nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát.
“Một nhóm thiểu số liên tục gia tăng mức độ vi phạm có thể khiến cả tập thể mất kiểm soát”, Molleman nói.
Dù vậy, không phải tất cả người tham gia đều làm theo hành vi vi phạm. Khoảng 1/3 vẫn kiên trì tuân thủ quy tắc, ngay cả khi lựa chọn đó không giúp họ nhận được phần thưởng lớn nhất.
Giáo sư Stephen Reicher thuộc Đại học St Andrews, Scotland, người không tham gia nghiên cứu, cho rằng công trình vẫn có những hạn chế. Thí nghiệm được xây dựng trong một tình huống trừu tượng và người tham gia không phải chịu hình phạt nếu vi phạm. Do đó, chưa thể khẳng định kết quả phản ánh chính xác những gì xảy ra trong đời thực.
Reicher cũng lưu ý rằng phát hiện này không hoàn toàn ủng hộ quan niệm hành vi có thể lây lan một cách tự động. Thay vào đó, việc một người có bị ảnh hưởng bởi hành vi của người khác hay không còn phụ thuộc vào chính những người mà họ quan sát.
“Điều này quan trọng vì nó cho thấy chúng ta không nổi loạn chỉ vì nhìn thấy người khác nổi loạn”, ông nói.
Thị trường lao động thay đổi chóng mặt, để tồn tại, con người cần học tập suốt đời. Trong bối cảnh đó, tạp chí Tri Thức - Znews giới thiệu tới độc giả cuốn Học tập suốt đời của tác giả Michelle R.Weise.
