Một người phụ nữ có thể điều hành cả một công ty nhưng lại dần mất khả năng tin vào chính mình trong cuộc hôn nhân. Với nữ giám đốc mà thạc sĩ, chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân từng tiếp nhận, nghịch lý ấy kéo dài nhiều năm.

Chị bên chồng khi ông gần như không có tài sản, cùng ông gây dựng công ty. Chị làm giám đốc, chồng phụ trách vận hành.

Thế nhưng, người chồng nhiều lần ngoại tình, xúc phạm vợ. Mỗi lần bị chất vấn, ông lại đưa ra những lý do khiến chị bắt đầu tự hỏi liệu mình có quá nhạy cảm, có sai hay không.

Cái bẫy mang tên thao túng tâm lý

Theo lời bệnh nhân, người chồng nhiều lần ngoại tình. Mỗi lần phát hiện, người vợ chất vấn. Tuy nhiên, những cuộc đối thoại sau đó lại thường biến thành tranh cãi, khiến chị dần quay sang hoài nghi chính mình.

Có lần, trước mặt nhiều nhân viên, người chồng ném cốc vào mặt vợ, xúc phạm và gọi chị bằng những lời miệt thị. Nhưng khi trở về nhà, ông lại giải thích rằng hành động đó chỉ nhằm "làm gương" cho nhân viên, để mọi người hiểu rằng trong công việc, ông không thiên vị người nhà. Chị mềm lòng tha thứ.

Theo chuyên gia, những tình huống như vậy có thể khiến nạn nhân rơi vào trạng thái giằng co. Họ vừa tổn thương, tức giận nhưng đồng thời vẫn hy vọng đối phương thay đổi, từ đó cố tìm lý do để duy trì mối quan hệ.

Những câu nói như “em nghĩ quá nhiều”, “em mới là người có vấn đề” có thể khiến nạn nhân dần không còn tin vào chính mình. Ảnh: Unsplash.

Trong các mối quan hệ có dấu hiệu thao túng tâm lý, nạn nhân có thể thường xuyên nghe những câu như "em nghĩ quá nhiều", "em mới là người có vấn đề", "anh làm vậy vì em" hoặc bị phủ nhận những điều họ tận mắt chứng kiến.

"Hiện tượng này thường được gọi là gaslighting, một dạng thao túng tâm lý khiến người bị tác động dần nghi ngờ nhận thức, trí nhớ hoặc phán đoán của chính mình", vị chuyên gia nói.

Ông Lân phân tích người có xu hướng thao túng thường tìm cách đẩy trách nhiệm sang đối phương. Khi xảy ra mâu thuẫn, thay vì nhìn nhận hành vi của mình, họ khiến người kia tự hỏi liệu bản thân có quá nhạy cảm, có sai hay đã làm điều gì khiến họ phải cư xử như vậy.

"Tôi gặp những người vừa kể vừa khóc, rất ức chế nhưng vẫn cảm giác mình phải nghe theo, không biết mình có lỗi hay không. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể khiến nạn nhân lo âu, suy sụp tinh thần, mất tự tin và ngày càng khó đưa ra quyết định cho chính mình", ông Lân nói.

Theo vị chuyên gia tâm lý, cần phân biệt giữa một người có tính cách hoặc hành vi ái kỷ với rối loạn nhân cách ái kỷ (Narcissistic Personality Disorder - NPD). NPD là một chẩn đoán sức khỏe tâm thần và cần được đánh giá bởi chuyên gia.

Một số biểu hiện thường được nhắc đến ở người có đặc điểm ái kỷ gồm phóng đại thành tích hoặc khả năng của bản thân, mong muốn được chú ý, cho rằng mình đặc biệt, dễ tổn thương trước sự chỉ trích, lợi dụng người khác để đạt mục tiêu và thiếu đồng cảm.

Ông Lân cho rằng ở những người có nhiều đặc điểm ái kỷ, hình ảnh bên ngoài đôi khi rất khác với cách họ ứng xử trong những mối quan hệ thân mật. Họ có thể xây dựng hình ảnh rất giỏi giang, chỉn chu, thành đạt và khiến người xung quanh nghĩ rằng mình có một gia đình đáng ngưỡng mộ. Nhưng trong mối quan hệ gần gũi, cách họ đối xử với người khác có thể hoàn toàn khác.

Một đặc điểm đáng chú ý là sự khó chấp nhận thất bại hoặc lời chỉ trích. Khi cảm thấy hình ảnh về bản thân bị đe dọa, họ có thể phản ứng giận dữ, phủ nhận trách nhiệm hoặc tìm cách hạ thấp người đối diện.

Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý không nên sử dụng từ "ái kỷ" như một cách gắn nhãn cho bất kỳ người nào có tính cách khó chịu, ích kỷ hoặc quá tự tin. Việc một người có một vài đặc điểm trên cũng không đồng nghĩa họ mắc NPD. Điều quan trọng hơn là nhìn vào những hành vi cụ thể đang diễn ra trong mối quan hệ.

Điều đáng sợ của thao túng tâm lý không chỉ là tổn thương, mà là khiến nạn nhân dần không còn chắc chắn điều mình nhìn thấy có phải sự thật. Ảnh: Unsplash.

Vì sao người thành đạt vẫn khó rời đi?

Một câu hỏi thường được đặt ra là tại sao một người có công việc, tài chính và vị trí xã hội vẫn có thể chịu đựng một mối quan hệ gây tổn thương trong nhiều năm?

Theo ông Lân, thao túng tâm lý hiếm khi xuất hiện đột ngột. Nó có thể bắt đầu từ những hành vi rất nhỏ, sau đó lặp lại và tăng dần mức độ. Ban đầu, nạn nhân có thể phản ứng mạnh. Nhưng sau nhiều lần tranh cãi, xin lỗi, hòa giải rồi mọi chuyện lại tái diễn, họ dần mất niềm tin vào khả năng phán đoán của chính mình.

Sự lệ thuộc cảm xúc cũng khiến quá trình này trở nên phức tạp. Một người có thể nhận ra mình đang tổn thương nhưng vẫn hy vọng đối phương sẽ thay đổi. Họ vừa muốn thoát khỏi mối quan hệ, vừa tìm cách lý giải và tha thứ cho những hành vi khiến mình đau khổ.

Khi giữa hai người còn có tình cảm sâu sắc, con cái, tài chính hoặc công việc chung, quyết định rời khỏi mối quan hệ càng trở nên khó khăn.

"Không phải cứ biết người kia có vấn đề là nạn nhân có thể ngay lập tức đưa ra quyết định. Điều quan trọng là giúp họ hiểu điều gì đang xảy ra, điều chỉnh cách giao tiếp và tự đưa ra lựa chọn", ông Lân chia sẻ.

Thoát khỏi vòng xoáy thao túng

Trong quá trình hỗ trợ, chuyên gia thường tập trung vào nạn nhân thay vì cố gắng "sửa" người có hành vi thao túng. Bởi những người có đặc điểm nhân cách ái kỷ có thể không thừa nhận vấn đề hoặc không sẵn sàng tham gia trị liệu.

Nạn nhân cần được giúp nhận diện những hành vi thao túng, thiết lập ranh giới, củng cố khả năng tự quyết và tìm kiếm sự hỗ trợ từ người thân hoặc chuyên gia khi cần.

Thạc sĩ, chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân. Ảnh: LL.

Theo chuyên gia này, các đặc điểm ái kỷ có thể chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, trong đó có trải nghiệm thời thơ ấu, môi trường nuôi dưỡng và những trải nghiệm bất lợi trong quá trình phát triển.

Một số người được đề cao quá mức, luôn được củng cố cảm giác mình đặc biệt. Trong khi đó, ở những người khác, các đặc điểm này có thể hình thành như một cơ chế bảo vệ cái tôi sau những trải nghiệm tiêu cực hoặc thất bại.

Việc xác định một người có NPD hay không không thể dựa vào một vài hành vi trong đời sống hàng ngày. Đây là chẩn đoán cần được thực hiện bởi chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Với người đang ở trong một mối quan hệ gây tổn thương, điều đáng quan tâm trước tiên không phải là tìm cách đặt tên cho đối phương. Đó có thể là việc tự hỏi: Mình có thường xuyên bị hạ thấp, phủ nhận những điều mình biết là sự thật, bị đổ lỗi hoặc kiểm soát? Mình có ngày càng mất tự tin và luôn cảm thấy bản thân là người có lỗi? Những ranh giới của mình có liên tục bị vi phạm?

"Điều cần thay đổi trước tiên là giúp nạn nhân nhận ra mình đang trải qua điều gì và lấy lại khả năng lựa chọn cho bản thân", ông Lân nhấn mạnh.