|
|
Nhiều học sinh mất đi niềm vui và kỹ năng đọc sách trước sự phát triển của công nghệ và AI. Ảnh: Reuters. |
Tại một trường trung học ở Singapore, thầy giáo dạy toán Julian Teo nhận thấy nhiều học sinh tìm cách trả lời câu hỏi dù chưa đọc hết đề. Một số khác đọc lướt và bỏ sót các từ quan trọng. Theo ông, hiện tượng này đang ngày càng phổ biến trong 5 năm trở lại đây.
“Các em thiếu kỹ năng đọc hiểu do không đọc sách hay các bài viết dài. Chúng sẽ gặp khó khăn khi thấy một lượng chữ lớn”, thầy Teo chia sẻ với CNA.
Kết quả đánh giá năng lực học sinh PISA năm 2025 là minh chứng cho lo ngại của thầy Teo. Dù Singapore vẫn đứng đầu về kỹ năng đọc hiểu, điểm trung bình của học sinh nước này giảm từ 543 năm 2022 xuống 535 năm 2025. Điểm trung bình toàn cầu cũng giảm từ 476 xuống 461.
“Xu thế này đặc biệt đáng lo ngại vì kỹ năng đọc hiểu là nền tảng cho việc học ở tất cả các môn, đồng thời đóng vai trò thiết yếu trong tìm kiếm, đánh giá, diễn giải và phản hồi thông tin giữa một thế giới ngày càng số hóa”, Tổ chức Hợp tác Phát triển Kinh tế (OECD), đơn vị tổ chức kỳ thi PISA, nhận xét.
Kỹ năng đọc hiểu sụt giảm
Theo OECD, học sinh đang thiếu đi chính những kỹ năng quan trọng hàng đầu ở kỷ nguyên AI: Đọc hiểu, đánh giá thông tin, kết nối dữ liệu từ nhiều nguồn và tư duy phản biện về những gì đã đọc.
Nghiên cứu của OECD cũng phát hiện tỷ lệ “người đọc vội vã” - những học sinh đọc lướt qua văn bản rồi nhanh chóng đưa ra câu trả lời sai - đã tăng gần gấp đôi trong giai đoạn 2018-2025.
Hiện tượng này đi kèm với việc học sinh đang ngày càng ít đọc sách và ngày càng ít kiên nhẫn hơn với việc đọc.
Jennifer, một giáo viên Tiếng Anh tiểu học tại Singapore, nhận thấy các học sinh 11-12 tuổi của mình cảm thấy khó khăn khi muốn tập trung đọc sách.
“Một số học sinh đọc bỏ từ và có vẻ đọc rất nhanh. Nhưng thực chất các em đó đang thấy chán và lướt từ đoạn này sang đoạn khác cho xong”, cô chia sẻ.
 |
| Việc đọc sách không phải là lựa chọn hàng đầu của học sinh trong thời gian rảnh rỗi. Ảnh: Reuters. |
Các học sinh của Jennifer ngoài giờ học ít khi đọc sách mà chủ yếu xem video hoặc chơi game. Một số em thú nhận chỉ đọc lướt, bỏ qua các chương hoặc đọc ngay phần kết để chuyển sang những hoạt động khác thú vị hơn.
“Tôi rất lo lắng. Niềm vui đọc sách đến từ sự hồi hộp và hào hứng khi đồng hành cùng nhân vật trong một chuyến đi. Nhiều đứa trẻ ngày nay lại coi hành trình đó là thứ cần bỏ qua”
Các giáo viên giảng dạy cho học sinh ở độ tuổi lớn hơn cũng nhận thấy điều tương tự.
Ông Kelvin Hong, người sáng lập một trung tâm luyện thi, nhận thấy sự thay đổi rõ rệt trong cách đọc của học sinh dự bị đại học. Nhiều em thiếu sự kiên nhẫn và không thể đọc sâu. Thay vì đọc các bài báo dài hay đọc sách, các học sinh này sẽ chỉ tham khảo các bài đăng ngắn trên mạng xã hội, thảo luận trên mạng, các bài đã tổng hợp sẵn hoặc chỉ nhìn tiêu đề.
“Trong những năm gần đây, tôi nhận thấy nhiều học sinh gặp khó khi giải thích lập luận của tác giả, nhận ra những vấn đề phức tạp hoặc kết nối các ý tưởng khác biệt với nhau”, ông Hong nói. “Học sinh ngày càng quen với việc đọc lướt, tìm từ khóa để có câu trả lời nhanh chóng. Đứng trước một bài viết dài hay một đoạn văn phức tạp, một số em chỉ tìm từ khóa thay vì theo dõi lập luận từ đầu đến cuối”.
Không chỉ với trẻ em, người lớn cũng đang mất dần thói quen đọc sách. Khảo sát năm 2024 của Hội đồng Thư viện Quốc gia Singapore (NLB) ghi nhận chỉ 28% người trưởng thành tại quốc gia này đọc sách hàng tuần. Về lý do không đọc sách nhiều hơn, 62% trả lời họ thích dành thời gian cho các hoạt động khác, trong khi 38% cho biết họ nhanh chóng cảm thấy nhàm chán khi đọc.
Đọc lướt thay vì đọc sâu
Giáo sư Annabel Chen, chuyên gia tâm lý học kiêm Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Học tập tại Đại học Công nghệ Nanyang (NTU), cho biết công nghệ đã làm suy giảm khả năng đọc hiểu và đọc sâu của con người theo nhiều cách.
Môi trường kỹ thuật số xé lẻ sự chú ý của con người. Các thông báo và thông tin đến liên tục, cạnh tranh với nhau để thu hút sự chú ý của con người, làm gián đoạn sự tập trung. Môi trường thông tin hiện nay cũng giúp hình thành thói quen đọc lướt, nhanh chóng lướt qua các đường liên kết và trích xuất thông tin nhanh chóng.
 |
| Môi trường công nghệ khuyến khích đọc lướt, đọc nhanh thay vì đọc hiểu sâu. Ảnh: Reuters. |
Đặc biệt, sự phát triển của AI tạo sinh làm giảm nhu cầu tự tìm kiếm, tổng hợp, diễn đạt và đánh giá thông tin. Giáo sư Chen cho rằng con người đã “ủy thác” một phần yêu cầu tư duy cho các công cụ bên ngoài.
Một số nghiên cứu đang chỉ ra mối quan ngại về tác động của AI và công nghệ đến việc học tập của trẻ.
Một nghiên cứu trên 1.000 học sinh Thổ Nhĩ Kỳ trong năm học 2023-2024 cho thấy những em có thể thoải mái tiếp cận AI đạt kết quả kém hơn những em không sử dụng hoặc dùng AI có kiểm soát, nếu bài kiểm tra không cho phép tham khảo tài liệu.
Nghiên cứu khác của các tác giả Indonesia trên tạp chí khoa học TheGIST hồi năm 2023 cũng cho thấy các sinh viên dựa nhiều vào AI đạt điểm thấp hơn khi đánh giá về kỹ năng đọc hiểu.
Giới chuyên gia giáo dục và ngôn ngữ cho rằng việc duy trì thói quen đọc các bài viết dài giúp xây dựng khả năng tập trung, phát triển tư duy phản biện, tăng cường sức khỏe tinh thần, đồng thời gia tăng sự thấu cảm và hiểu biết xã hội.
Tại Singapore, NLB hôm 6/9 đã phát động chiến dịch ReadSG. Chiến dịch này sẽ được triển khai trong 5 năm với mục tiêu đưa việc đọc sách trở thành thói quen hàng ngày của người dân Singapore.
Bà Loh Chin Ee, chuyên gia tại Viện Giáo dục Quốc gia Singapore (NIE), lo ngại thói quen đọc lướt sẽ khiến con người khó phân biệt các thông tin đáng tin cậy và nội dung sai lệch. Theo bà, nhiều người đang có xu hướng né tránh đọc sâu vì cảm thấy khó khăn.
“Chúng ta phải bỏ công sức mới có thể tập trung vào một văn bản trong thời gian dài. Thay vì sự thỏa mãn tức thì, người đọc phải kiên nhẫn chờ đợi để gặt hái thành quả từ việc đọc”, bà Loh chỉ ra.
AI có cướp đi công việc của chúng ta?
Trong cuốn AI chuyện chưa kể, tác giả Tomoe Ishizumi cho rằng đây chỉ là công cụ tối ưu không hơn không kém. Có một điều chắc chắn rằng AI có thể thay thế phần lớn công việc mà con người đang làm hiện nay. Tuy nhiên, chúng ta không nên nghĩ máy móc sẽ cướp đi công việc của con người mà hãy nghĩ rằng máy móc sẽ làm những công việc vất vả để con người có thời gian sáng tạo hơn.
