Từ New York đến London, matcha đang trở thành một trong những thức uống được săn đón trên thế giới. Cơn sốt giúp ngành trà Nhật Bản hồi sinh, kéo khách du lịch đến các vùng trà nổi tiếng và mở ra cơ hội cho nông dân. Nhưng nhu cầu tăng quá nhanh cũng phơi bày điểm yếu của Nhật Bản: nguồn cung khó mở rộng trong thời gian ngắn.
Trong khoảng trống đó, Trung Quốc đang tăng tốc. Với lợi thế về đất đai, nhân công và năng lực sản xuất quy mô lớn, nước này đã vươn lên thành nhà cung cấp matcha lớn nhất thế giới, đặt ngành trà Nhật Bản trước một cuộc cạnh tranh mới.
Cơn sốt matcha đẩy Nhật Bản vào thế thiếu hàng
Trước giờ mở cửa, khách hàng đã xếp hàng bên ngoài Horii Shichimeien, cửa hàng trà có lịch sử hàng thế kỷ tại Uji, tỉnh Kyoto. Họ tìm đến đây để mua những loại matcha được xem là tinh túy của Nhật Bản.
Một hộp matcha từng đoạt giải tại cửa hàng có giá gần 170 USD, cao gấp 3-5 lần so với mức giá 5 năm trước. Với Chotaro Horii, chủ tịch Horii Shichimeien và người kế nghiệp gia đình, những hàng người chờ mua trà là một tín hiệu đáng mừng.
“Trà Nhật Bản từng đi xuống, nhưng cơn sốt matcha ở nước ngoài đã giúp chúng tôi vượt qua”, ông nói.
Tuy nhiên, giờ đây, ngành trà Nhật Bản lại rơi vào tình thế trái ngược khi sức mua thị trường vượt quá khả năng cung ứng.
 |
| Cây trà được trồng dưới bóng râm tại một trang trại ở Nhật Bản, một kỹ thuật được sử dụng để trồng lá chè tencha để làm matcha. |
Sản lượng matcha không thể tăng nhanh trong thời gian ngắn. Nguyên liệu để làm matcha là tencha, loại trà được trồng dưới bóng râm trong 20-40 ngày trước khi thu hoạch. Với sản phẩm cao cấp, nhà sản xuất chỉ sử dụng lứa trà đầu tiên của mùa xuân, vốn được đánh giá có hương vị tốt nhất.
Sau khi hái, lá được hấp để ngăn oxy hóa, sấy khô, loại bỏ cuống rồi nghiền thành bột bằng cối đá truyền thống. Mỗi cối chỉ tạo ra khoảng 40 g matcha mỗi giờ.
Nhà máy của Horii Shichimeien có khoảng 80 cối đá, dùng chung với 7 nhà trồng trà khác tại Uji nhằm giảm chi phí. Trong đó, trà chất lượng cao nhất chỉ được nghiền bằng 10 cối được chỉ định.
Vào mùa cao điểm, các cối có thể hoạt động xuyên đêm. Nhưng ngay cả khi nhu cầu tăng mạnh, nhà sản xuất cũng không thể đơn giản tăng tốc bởi thời gian nghỉ của máy là một phần để bảo đảm chất lượng bột trà.
Năm 2025, tình trạng thiếu matcha tại Nhật Bản gây chú ý trên toàn cầu, trong khi xuất khẩu trà nước này liên tục lập kỷ lục. Theo Bộ Nông nghiệp Nhật Bản, xuất khẩu trà xanh, bao gồm matcha, đã tăng 6 năm liên tiếp. Năm 2025, lượng xuất khẩu vượt 12.600 tấn, tăng 43% so với năm trước.
Sản lượng tencha cũng gần gấp ba trong một thập kỷ, lên hơn 6.200 tấn năm 2025. Tuy nhiên, tốc độ này vẫn chưa đủ để theo kịp nhu cầu.
Cơn sốt matcha cũng đang thay đổi cơ cấu ngành trà Nhật Bản. Tại Shizuoka, vùng trà nổi tiếng bên bờ Thái Bình Dương, nông dân ngày càng chuyển từ sencha sang trồng tencha.
Yoshiaki Hattori, người điều hành công ty Ryutsu Service, nhận ra cơ hội này từ sớm. Gia đình ông có truyền thống kinh doanh sencha, nhưng sau khi thử nghiền sencha thành bột và thất bại, ông tìm hiểu về matcha rồi xây dựng nhà máy sản xuất tencha tại Shizuoka cách đây 19 năm.
Ông còn đặt cược vào matcha hữu cơ. Năm 2025, công ty xuất khẩu 55 tấn matcha, tăng từ 35 tấn một năm trước. Năm 2026, đơn hàng đã lên tới 100 tấn.
Tuy nhiên, sự dịch chuyển này cũng gây sức ép lên sencha. Trong một thập kỷ, sản lượng sencha của Nhật Bản giảm hơn một phần tư, từ hơn 49.000 tấn năm 2015 xuống khoảng 36.500 tấn năm 2025.
 |
| Tại nhà máy của Horii Shichimeien, những cối xay đá truyền thống nghiền lá tencha thành bột matcha mịn. |
Trung Quốc xây dựng ngành matcha bằng lợi thế quy mô
Trong lúc Nhật Bản gặp giới hạn về nguồn cung, Trung Quốc đang tận dụng những lợi thế khác để mở rộng thị trường.
Tại Đồng Nhân, tỉnh Quý Châu, khí hậu mát mẻ và lượng mưa dồi dào vốn phù hợp với việc trồng trà. Khi nhu cầu matcha toàn cầu tăng mạnh, chính quyền địa phương khuyến khích nông dân khôi phục các vùng trà, đồng thời cung cấp trợ cấp và hỗ trợ sản xuất.
Yang Xiuyuan, 71 tuổi, đã gắn bó với những cánh đồng này phần lớn cuộc đời. Ông cho biết những khu đất từng bỏ hoang nay đã tạo ra thu nhập. Công việc chăm sóc, bón phân và thu hoạch trà giúp ông kiếm khoảng 15 USD mỗi ngày.
Hơn 100.000 nông dân tại Quý Châu hiện sống nhờ ngành matcha. Riêng Đồng Nhân sản xuất khoảng một phần năm lượng matcha của Trung Quốc.
Theo Hiệp hội Tiếp thị Trà Trung Quốc, nước này chiếm khoảng 70% nguồn cung matcha toàn cầu năm ngoái, với sản lượng hơn 12.000 tấn.
Gui Tea, nhà sản xuất matcha lớn nhất Trung Quốc, bán hơn 2.500 tấn trong cùng năm. Hơn một nửa được xuất khẩu tới hơn 50 quốc gia, trong đó có cả Nhật Bản.
Chen Xiaoming, Phó tổng giám đốc Gui Tea Group, cho rằng sự thiếu hụt nguồn cung tại Nhật Bản đang mở ra khoảng trống cho các doanh nghiệp Trung Quốc.
“Sản lượng matcha của Nhật Bản cũng tăng nhanh trong những năm gần đây, nhưng đơn giản là không thể theo kịp tốc độ gia tăng của nhu cầu toàn cầu”, ông nói.
Điểm mạnh của Trung Quốc nằm ở khả năng sản xuất nhanh với số lượng lớn, đặc biệt ở phân khúc matcha dùng cho đồ uống và thực phẩm.
 |
| Phạm Tịnh Sơn ở tỉnh Quý Châu của Trung Quốc. |
Theo Chen, phần lớn nhu cầu quốc tế thuộc nhóm matcha này, không đòi hỏi quy trình sản xuất khắt khe như dòng cao cấp tại Uji. Trung Quốc có lợi thế về diện tích trồng trà và lực lượng lao động, cho phép mở rộng sản lượng nhanh hơn.
Quý Châu đang đầu tư mạnh vào lĩnh vực này và đặt mục tiêu đưa ngành matcha trở thành thị trường trị giá 1,5 tỷ USD vào năm 2030, thông qua nâng cấp công nghệ và năng lực chế biến.
Không dừng ở xuất khẩu, Trung Quốc còn đang xây dựng thị trường trong nước. Tại Quý Châu, matcha xuất hiện trong đồ uống, món tráng miệng và nhiều loại thực phẩm.
Trung Quốc cũng đang xây dựng cả hệ thống máy móc phục vụ ngành matcha. Tại Quý Châu, Guizhou Jinsanye Machinery Manufacturing cung cấp thiết bị chế biến cho các vùng trà trên cả nước. Máy móc của công ty có giá thấp hơn khoảng 40% so với thiết bị nhập khẩu.
Theo Li Xing, Phó tổng giám đốc doanh nghiệp, đơn hàng đã kín tới tháng 12 và công suất hiện tại không đủ đáp ứng nhu cầu trong nước.
Nhật Bản giữ lợi thế về nguồn gốc và chất lượng
Quy mô sản xuất có thể giúp Trung Quốc đáp ứng cơn khát matcha toàn cầu, nhưng Nhật Bản vẫn sở hữu một lợi thế khó sao chép: lịch sử, xuất xứ và giá trị văn hóa gắn với sản phẩm.
Uji là ví dụ rõ nhất. Trà đã được trồng tại khu vực này khoảng 800 năm, từ những hạt giống được đưa từ Trung Quốc sang. Sau nhiều thập kỷ ngành trà Nhật Bản chịu sức ép từ nhu cầu trà lá giảm và giá thấp, matcha đang giúp Uji hồi sinh.
Năm 2025, Uji đón kỷ lục 6,2 triệu lượt khách, nhiều người tìm đến để trải nghiệm matcha. Các trang trại trà cũng bắt đầu thu hút thế hệ kế tiếp.
Shunta Horii, 37 tuổi, con rể của Chotaro Horii, muốn đưa matcha Uji đến nhiều thị trường hơn nhưng vẫn duy trì bản sắc của vùng trà.
“Đó là câu chuyện về đồn điền, đất đai và khí hậu. Chúng ta cần nhớ về nguồn gốc của mình và kể câu chuyện đó với thế giới”, anh nói.
 |
| Khách hàng xếp hàng bên ngoài Horii Shichimeien, một cửa hàng trà lịch sử ở Uji (Nhật Bản). |
Tuy nhiên, Nhật Bản cũng phải giải quyết bài toán lao động. Những người hái trà chủ yếu là phụ nữ đang già đi và ngày càng khó tìm người thay thế.
Trên thị trường quốc tế, nguồn gốc cũng đang trở thành yếu tố quan trọng. Raymond Wang, giám đốc Wise Clubs and Entertainment, đơn vị vận hành hai quán matcha tại London, sử dụng matcha đơn vùng từ Shizuoka.
Ông Wang đánh giá matcha Trung Quốc có chất lượng tốt, nhưng cho rằng khả năng truy xuất nguồn gốc và độ tin cậy quan trọng hơn giá thành.
Tại New York, trà sư Souheki Mori cho rằng thị trường cần hệ thống chứng nhận và ghi nhãn rõ ràng hơn về nguồn gốc, chất lượng khi matcha ngày càng phổ biến. Nhật Bản đã bắt đầu củng cố lợi thế này. Tháng 7, nước này đăng ký “Nihon Cha” (trà Nhật Bản) làm tên gọi được bảo hộ dành cho trà được trồng và chế biến tại Nhật.
Những cuốn sách để hiểu về Trung Quốc
Mục Thế giới giới thiệu tới độc giả các cuốn sách nên đọc để hiểu thêm về Trung Quốc - một trong những cường quốc châu Á và đối tác hàng đầu của Việt Nam trên nhiều lĩnh vực.
Độc giả có thể xem thêm tại đây.
