Một mẫu đá trên sao Hỏa mang những đốm giống da báo có thể chứa dấu vết sự sống vi sinh vật cổ đại. Tuy nhiên, chương trình đưa mẫu vật về Trái Đất bị hủy bỏ khiến các nhà khoa học chưa biết khi nào có thể giải mã bí ẩn này, theo CNN.
Mẫu đá Sapphire Canyon được xe tự hành Perseverance của NASA thu thập vào tháng 7/2024 tại khu vực Cheyava Falls, gần thung lũng Neretva Vallis. Nơi đây từng có những dòng sông chảy vào hồ cổ trong miệng hố Jezero cách đây hơn 3 tỷ năm.
NASA đưa Perseverance lên sao Hỏa vào tháng 2/2021 nhằm tìm kiếm những loại đá từng chịu tác động của nước, bởi chúng có khả năng lưu giữ dấu vết sự sống trong quá khứ.
“Đây là lần đầu tiên tôi nghĩ rằng chúng ta đã tìm thấy thứ có thể được xem là ‘dấu hiệu sinh học tiềm năng’ trên sao Hỏa”, Adrian Broz, thành viên nhóm khoa học Perseverance và nhà nghiên cứu tại Đại học Purdue, cho biết.
Mẫu đá có kích thước tương đương một viên phấn, hiện được niêm phong bên trong xe tự hành, chờ ngày đưa về Trái Đất để phân tích. Tuy nhiên, điều này có thể chưa xảy ra trong tương lai gần.
Chương trình Đưa mẫu vật sao Hỏa về Trái Đất (Mars Sample Return), dự án hợp tác giữa NASA và Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), từng được kỳ vọng sẽ đưa các mẫu đá về nghiên cứu. Song, chi phí quá cao và thiết kế phức tạp khiến NASA tạm dừng đánh giá từ năm 2024, trước khi quyết định chấm dứt chương trình theo phương án ban đầu.
NASA cho biết đang xem xét những phương án đơn giản và tiết kiệm hơn, bao gồm hợp tác với doanh nghiệp tư nhân hoặc đối tác quốc tế. Dù vậy, cơ quan này chưa công bố lộ trình cụ thể.
Dấu hiệu tiềm năng nhưng chưa thể xác nhận
Sapphire Canyon thu hút sự chú ý nhờ những đốm nhỏ trên bề mặt. Trên Trái Đất, các cấu trúc tương tự có thể hình thành khi vi sinh vật phân hủy vật chất hữu cơ trong đất hoặc trầm tích, tạo ra những vùng bạc màu.
 |
| Mẫu đá Cheyava Falls được nhìn thấy bên trong mũi khoan của xe tự hành trước khi được niêm phong. Ảnh: NASA. |
Theo Broz, các lớp đá bùn xung quanh mẫu vật cũng xuất hiện hàng trăm nghìn đốm tương tự, có khả năng liên quan đến hoạt động của vi sinh vật cổ đại.
Tuy nhiên, những đặc điểm này cũng có thể hình thành do các phản ứng hóa học hoặc quá trình địa chất không liên quan đến sự sống. Vì vậy, đưa mẫu vật về Trái Đất là cách tốt nhất để xác định nguồn gốc của chúng.
Các nhà khoa học từng gặp tình huống tương tự khi nghiên cứu thiên thạch sao Hỏa Allan Hills 84001 được tìm thấy tại Nam Cực năm 1984. Ban đầu, thiên thạch này được cho là chứa dấu tích sự sống cổ đại, nhưng những nghiên cứu sau đó cho thấy các quá trình phi sinh học cũng có thể tạo ra dấu vết dễ bị nhầm lẫn với hợp chất hữu cơ.
Briony Horgan, Giáo sư tại Đại học Purdue và thành viên nhóm khoa học Perseverance, cho rằng các thiết bị trên xe tự hành có thể cung cấp nhiều manh mối, nhưng không đủ khả năng đưa ra kết luận cuối cùng.
“Chúng ta có thể tiếp tục nghiên cứu và tìm thêm manh mối, nhưng sẽ không bao giờ biết chắc chắn cho đến khi đưa được các mẫu vật về Trái Đất”, bà nói. Những mẫu đá này có thể giúp giải đáp câu hỏi liệu sự sống phổ biến trong vũ trụ hay Trái Đất là trường hợp đặc biệt.
 |
| Những vệt đốm của báo đốm xuất hiện trên một tảng đá màu đỏ trên sao Hỏa, được đặt biệt danh là Thác Cheyava. Ảnh: NASA. |
Trung Quốc có thể vượt Mỹ trong cuộc đua
Kế hoạch Mars Sample Return ban đầu dự kiến đưa mẫu vật về Trái Đất vào năm 2031, nhưng sau nhiều lần điều chỉnh, thời hạn bị lùi đến năm 2040 và ngân sách ước tính tăng lên 11 tỷ USD. NASA cuối cùng quyết định chấm dứt chương trình do các phương án vẫn quá tốn kém. Cơ quan này đã chi khoảng 2,5 tỷ USD trước khi dự án bị hủy bỏ.
Dù vậy, Giám đốc NASA Jared Isaacman vẫn bày tỏ mong muốn thu hồi các mẫu đá. Ông cho rằng đây có thể là một trong những đột phá khoa học quan trọng nhất lịch sử nhân loại, nhưng chưa công bố cách thức thực hiện.
 |
| Hình ảnh được chụp trên sao Hỏa của robot tự hành Zhurong của sứ mệnh Thiên Vấn-1 của Trung Quốc năm 2021. Ảnh: Reuters. |
Trong khi đó, Trung Quốc đang chuẩn bị sứ mệnh Thiên Vấn-3, dự kiến phóng năm 2028 và đưa mẫu vật sao Hỏa về Trái Đất vào năm 2031. Kế hoạch gồm hai lần phóng, với tàu đổ bộ, phương tiện cất cánh từ sao Hỏa, trực thăng thu thập đá và tàu đưa mẫu vật trở về.
Nhóm khoa học Trung Quốc đang lựa chọn địa điểm hạ cánh trong số 86 khu vực tiềm năng, ưu tiên những nơi từng có nước lỏng và có khả năng bảo tồn dấu vết vi sinh vật cổ đại. Các nhà nghiên cứu kỳ vọng thu thập được đá chứa oxit sắt có thể lưu giữ hình dạng tế bào, cùng đất sét hình thành trong môi trường nước có khả năng bảo tồn phân tử hữu cơ.
Nếu thành công trước NASA, Trung Quốc có thể trở thành quốc gia đầu tiên đưa mẫu đất đá sao Hỏa về Trái Đất, tạo thêm sức ép lên tham vọng duy trì vị thế dẫn đầu của Mỹ trong lĩnh vực thám hiểm không gian.
Hy vọng chưa khép lại
Một số doanh nghiệp vẫn đang tìm cách giúp NASA thu hồi các mẫu đá. Lockheed Martin đã đề xuất phương án trị giá dưới 3 tỷ USD, dự kiến đưa 30 mẫu vật về Trái Đất chậm nhất vào năm 2037. Tuy nhiên, đề xuất này chưa đồng nghĩa với việc sứ mệnh đã được phê duyệt.
Ngay cả khi Sapphire Canyon không chứa dấu hiệu sự sống, mẫu đá vẫn có thể giúp các nhà khoa học tìm hiểu quá trình hóa học tiền sinh học, tức những phản ứng có thể tạo ra hợp chất cần thiết cho sự sống nhưng chưa hình thành sinh vật.
 |
| Tàu quỹ đạo Earth Return Orbiter của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) thả các mẫu vật từ sao Hỏa trong chặng cuối cùng của hành trình trở về Trái đất, theo hình ảnh minh họa cho chương trình Thu thập Mẫu vật Sao Hỏa ban đầu. Ảnh: NASA. |
Nếu sao Hỏa chưa từng có sự sống, các nhà khoa học sẽ tiếp tục đối mặt với câu hỏi vì sao sự sống xuất hiện trên Trái Đất mà không phát triển trên một hành tinh lân cận từng có điều kiện tương tự.
Theo Melissa Rice, giáo sư khoa học hành tinh tại Đại học Western Washington, các mẫu đá sao Hỏa có thể lưu giữ thông tin mà đá trên Trái Đất đã mất đi do xói mòn và những biến đổi địa chất kéo dài.
“Những tảng đá vẫn ở đó, nằm trong các ống chứa và đã sẵn sàng. Điều chúng ta cần làm chỉ là đến lấy chúng về”, bà nói.
Hiểu về vũ trụ qua những cuốn sách
Mục Thế giới giới thiệu các cuốn sách về vũ trụ như cuốn “Vũ trụ”, “Lược sử thời gian”, “Một đêm”. Đây là những cuốn sách cung cấp kiến thức về vũ trụ, khơi gợi cảm hứng khám phá khoảng không vô tận.
> Độc giả có thể xem thêm tại đây.
