Nhà văn đưa tiếng Quảng Đông vào dòng chảy văn học thế giới

Các tác phẩm của nhà văn Eva Wong thường đề cập đến khía cạnh chính trị và đặc quyền của ngôn ngữ. Ảnh: Jocelyn Tam.

“Dù giọng nói của tôi nghe như thế này khi nói tiếng Anh, thực ra tôi sinh ra và lớn lên ở Hong Kong (Trung Quốc), nơi tiếng Anh được học như ngôn ngữ thứ hai ở trường”, nhà văn Eva Wong chia sẻ bằng giọng tiếng Anh trôi chảy, chuẩn mực và không mang âm sắc vùng miền rõ rệt.

Cô chủ yếu sáng tác bằng tiếng Quảng Đông, nhưng những vấn đề được đề cập trong tác phẩm lại có ý nghĩa vượt ra ngoài biên giới Hong Kong (Trung Quốc).

Một trong những truyện ngắn đáng chú ý của cô là Overseas Bride (Cô dâu nơi xứ người). Tác phẩm nằm trong tập truyện Ways to Love in a Crowded City (Những cách yêu thương giữa thành phố đông đúc), do dịch giả Jennifer Feeley chuyển sang tiếng Anh, đã được tuyển chọn vào Best Literary Translations 2026 (Tuyển tập Bản dịch Văn học Hay nhất năm 2026).

“Những câu chuyện cứ tự nhiên xuất hiện trong đầu tôi và thôi thúc tôi phải viết chúng ra giấy. Đó ít nhiều là cách tôi giao tiếp với mọi người”, cô nói.

Thứ bậc ngôn ngữ

Khả năng sử dụng nhiều ngôn ngữ của Wong bắt nguồn từ môi trường giáo dục tại Hong Kong. Cô theo học tại trường địa phương, nơi tiếng Anh được sử dụng làm ngôn ngữ giảng dạy chính từ bậc trung học. Tuy nhiên, các trường này vẫn chú trọng việc rèn luyện khả năng viết lách bằng tiếng Trung.

Trong văn học, giáo dục, báo chí chính thống tại Trung Quốc đại lục và Hong Kong, người ta thường dùng hình thức viết chuẩn theo cấu trúc và từ vựng của tiếng Quan Thoại.

Mặc dù sử dụng cùng hệ thống chữ viết với tiếng Quan Thoại, tiếng Quảng Đông có nhiều khác biệt về ngữ pháp, từ vựng và cách diễn đạt trong giao tiếp hàng ngày. Ngôn ngữ này thường được xem là phương ngữ của tiếng Trung thay vì một ngôn ngữ riêng, theo South China Morning Post.

Sự khác biệt giữa cách nói và cách viết là chủ đề xuyên suốt trong sáng tác của Wong. Cô quan tâm đến cách ngôn ngữ phản ánh quyền lực, địa vị xã hội và những đặc quyền trong cộng đồng, đồng thời đóng vai trò gìn giữ văn hóa và ký ức.

Bìa Tuyển tập Bản dịch Văn học Hay nhất năm 2026, có tác phẩm Overseas Bride của Eva Wong do Jennifer Feeley dịch.

Trong truyện Overseas Bride, nhân vật chính là một phụ nữ suy nghĩ về việc di cư có thể làm thay đổi mối quan hệ của cô với tiếng mẹ đẻ và bản sắc cá nhân như thế nào.

Wong cho biết khoảng một thập kỷ trở lại đây, văn học Hong Kong xuất hiện xu hướng khuyến khích các tác giả sáng tác bằng tiếng Quảng Đông.

Tuy nhiên, theo cô, tiếng Quảng Đông không có chuẩn viết thống nhất.

Điều này dẫn đến tình huống “có nhiều cách diễn đạt một câu bằng tiếng Quảng Đông mà vẫn đúng ngữ pháp, nhưng có thể nghe lạ tai đối với những người khác nhau”.

Wong lấy từ chỉ quả dâu tây làm ví dụ. Trong giao tiếp tiếng Quảng Đông, người ta thường dùng từ 士多啤梨, từ vay mượn từ tiếng Anh theo cách phiên âm. Nhưng khi viết, họ có thể cảm thấy cần phải sử dụng từ 草莓 theo chuẩn tiếng Trung.

Việc liên tục điều chỉnh cách diễn đạt, lựa chọn từ ngữ và ngữ pháp phù hợp với từng hoàn cảnh là trải nghiệm quen thuộc của người nói tiếng Quảng Đông tại Hong Kong.

Điều này còn gắn với những khác biệt về địa vị và cách nhìn nhận ngôn ngữ trong xã hội. Wong từng cảm nhận sự thiếu thiện cảm từ người khác chỉ vì cô nói tiếng Anh tốt.

“Đôi khi, tôi cảm thấy người khác không có thiện cảm với mình chỉ vì tôi nói tiếng Anh giỏi và họ nghĩ rằng: 'Chắc cô ấy có nhiều đặc quyền lắm'”, cô kể.

Theo Wong, tại một nơi mà không phải ai cũng lớn lên với cùng một ngôn ngữ, chưa nói đến việc có cùng mức độ am hiểu văn hóa, ngay cả những cuộc trò chuyện thường ngày cũng có thể trở thành tình huống nhạy cảm, dễ gây hiểu lầm.

Wong cho biết, trong cách nhìn nhận các ngôn ngữ khác nhau được sử dụng tại Hong Kong, “thứ bậc giữa các ngôn ngữ vẫn tồn tại”.

Cô tiếp tục khai thác chủ đề này khi viết lời bằng tiếng Quảng Đông cho vở opera thính phòng Women Like Us, ra mắt tại Liên hoan Nghệ thuật Hong Kong lần thứ 49 năm 2021.

Đưa tiếng Quảng Đông đến với thế giới

Từ công việc viết lách, Wong đã có cơ hội tham gia nhiều hoạt động trong và ngoài giới văn chương, từ các chương trình lưu trú sáng tác tại Mỹ đến những buổi trò chuyện do các thương hiệu xa xỉ như Chanel tổ chức.

Nhà văn Eva Wong. Ảnh: @wongyiwrites/Instagram

Cô cũng đánh giá cao vai trò của các dịch giả như Jennifer Feeley trong việc đưa văn học Hong Kong đến gần hơn với độc giả quốc tế.

Khi đọc trích đoạn Overseas Bride tại Mỹ, Wong từng gặp những sinh viên xúc động đến bật khóc khi tìm đến trò chuyện với cô.

"Dù không biết tiếng Quảng Đông, họ nói rằng câu chuyện vẫn chạm đến mình, bởi họ cũng là những người nói tiếng Tây Ban Nha đến Mỹ và phải xa rời tiếng mẹ đẻ", cô kể lại.

Thông qua việc giảng dạy sáng tác văn học và tham gia các triển lãm nghệ thuật in ấn, Wong đang tìm cách đưa ngôn ngữ và văn hóa Hong Kong đến gần hơn với công chúng.

Nói về những thách thức trong việc chuyển tải các sắc thái tinh tế của tiếng Quảng Đông sang tiếng Anh, Wong cho rằng đây là những việc đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của con người.

“Đó không phải việc có thể giao cho AI. Phải có một con người thực sự trực tiếp làm việc và tìm cách giải quyết những khó khăn ấy”, cô nhấn mạnh.