|
|
Fiji đang đối mặt với đà tăng HIV đáng báo động, trong bối cảnh tiêm chích ma túy, khoảng trống xét nghiệm và điều trị cùng kỳ thị khiến dịch bệnh khó được kiểm soát. |
Đêm đó, Clare thẫn thờ, chỉ biết ngồi nhìn lồng ngực nhỏ bé của con gái - Andi, chờ một nhịp thở. Andi mới một tháng tuổi, được đưa vào một bệnh viện ở Fiji trong tình trạng nguy kịch. Trước đó, Clare tự hỏi liệu mình có làm điều gì khiến con bệnh nặng đến vậy.
Sau nhiều giờ giành giật sự sống cho Andi, các bác sĩ yêu cầu làm xét nghiệm HIV. Cô ngỡ ngàng vì từng xét nghiệm và tin rằng mình không nhiễm virus.
“Không, ý chúng tôi là muốn xét nghiệm cho em bé”, các bác sĩ nói Clare.
Andi dương tính với HIV. Clare và chồng cũng vậy. Cô được các bác sĩ cho biết mình có thể đã nhiễm virus vào cuối thai kỳ hoặc trong thời gian cho con bú và truyền sang con.
“Tôi nghĩ đó là tận thế rồi”, Clare nhớ lại. Điều ám ảnh Clare không chỉ là kết quả xét nghiệm, mà là việc HIV đã âm thầm đi vào gia đình trẻ trước khi họ kịp biết mình đang đứng trước nguy cơ nào.
 |
| Clare phát hiện con gái Andi nhiễm HIV sau khi đưa bé đến bệnh viện vì một căn bệnh chưa rõ nguyên nhân. Ảnh: Viniana Bau. |
Câu chuyện của Andi cũng phản chiếu cuộc khủng hoảng HIV đang diễn ra tại Fiji, nơi số ca nhiễm mới tăng mạnh trong những năm gần đây.
Sự gia tăng sử dụng methamphetamine, đặc biệt qua đường tiêm chích, cùng thiếu kim tiêm sạch, khoảng trống trong xét nghiệm, điều trị và kỳ thị HIV đang khiến dịch bệnh ngày càng khó kiểm soát, theo The Guardian.
Fiji tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia
Chính phủ Fiji vừa tuyên bố tình trạng khẩn cấp y tế quốc gia về HIV khi số ca nhiễm tại quốc đảo Thái Bình Dương này tăng nhanh. Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ Y tế Fiji, Tiến sĩ Ratu Atonio Lalabalavu, cho biết phản ứng ở quy mô thông thường không còn đủ để ứng phó với tình hình hiện tại.
Theo ông, chính phủ ước tính hiện cứ 60 người trưởng thành ở Fiji có một người sống với HIV, trong khi 5 năm trước tỷ lệ này mới khoảng 1/167. Riêng năm 2025, Fiji ghi nhận 2.060 ca chẩn đoán HIV mới. Tỷ lệ nhiễm ở phụ nữ mang thai cũng ở mức đáng lo ngại, với ước tính cứ 50 người có một người nhiễm HIV.
 |
| Số ca nhiễm HIV mới tại Fiji tăng mạnh qua các năm, đưa quốc đảo này vào nhóm có tốc độ gia tăng HIV đáng chú ý trên thế giới. Ảnh: UNAids. |
Fiji có dân số chưa đến một triệu người nhưng đang ghi nhận một trong những mức tăng HIV mới mạnh nhất thế giới. Theo UNAIDS, số ca nhiễm HIV mới tại quốc đảo này tăng gấp 12 lần từ năm 2010 đến 2025.
Đến năm 2025, khoảng 9.100 người tại Fiji sống với HIV. Tuy nhiên, chỉ 39% trong số này biết tình trạng nhiễm của mình và 22% đang được điều trị bằng thuốc kháng virus.
Khoảng cách lớn giữa số người nhiễm và số người được phát hiện, điều trị khiến việc kiểm soát dịch gặp nhiều khó khăn. Khi người nhiễm không biết tình trạng của mình, họ cũng khó tiếp cận điều trị và các biện pháp giúp giảm nguy cơ truyền virus.
Ma túy và khoảng trống dự phòng thúc đẩy HIV
Fiji, một quần đảo ở Nam Thái Bình Dương nổi tiếng với những rạn san hô và bãi biển nhiệt đới, đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng y tế trầm trọng. Một trong những yếu tố đáng chú ý trong đà tăng HIV tại đây là sự gia tăng sử dụng methamphetamine (ma túy đá), đặc biệt qua đường tiêm chích.
Từ một điểm trung chuyển ma túy, Fiji đang đối mặt với tình trạng một phần nguồn ma túy được sử dụng ngay trong nước, kéo theo những hành vi làm tăng nguy cơ lây nhiễm HIV.
 |
| Fiji từ một điểm trung chuyển ma túy đang đối mặt với tình trạng sử dụng ma túy trong nước gia tăng, kéo theo nguy cơ lây truyền HIV qua tiêm chích không an toàn. Ảnh: Cooper Williams. |
Việc dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích có thể đưa máu chứa HIV trực tiếp vào cơ thể người khác. Nguy cơ này càng đáng lo khi các chương trình giảm tác hại, trong đó có cung cấp kim tiêm sạch, chưa được triển khai đầy đủ.
Đáng chú ý, tại Fiji xuất hiện hành vi được gọi là “bluetoothing”, trong đó người sử dụng tiêm máu của người khác vào cơ thể để chia sẻ cảm giác phê. Hành vi này tạo ra phơi nhiễm trực tiếp với máu và có thể làm tăng nguy cơ lây truyền HIV cùng các bệnh lây qua đường máu.
Tuy nhiên, HIV tại Fiji không chỉ liên quan đến tiêm chích ma túy. Theo UNAIDS, trong những trường hợp xác định được đường lây, hơn một nửa liên quan đến quan hệ tình dục và hơn 42% liên quan đến tiêm chích ma túy. Điều này cho thấy quan hệ tình dục vẫn là một đường lây đáng kể bên cạnh nguy cơ từ tiêm chích không an toàn.
 |
| Christopher Lutukivuya, nhà hoạt động sống chung với HIV từ năm 2013, cho biết kỳ thị khiến nhiều người nhiễm HIV tại Fiji bị xa lánh và cô lập. Ảnh: Viniana Bau. |
Một yếu tố khác khiến dịch HIV khó được kiểm soát là khoảng trống trong xét nghiệm và điều trị. Khi người nhiễm không biết tình trạng của mình hoặc chưa được điều trị, virus tiếp tục lây truyền.
Kỳ thị cũng khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn. Christopher Lutukivuya, một nhà hoạt động sống chung với HIV từ năm 2013, cho biết người nhiễm HIV tại Fiji có thể bị xem là “tội lỗi”, bị gia đình xa lánh hoặc cô lập. Những định kiến này có thể khiến người có nguy cơ ngại xét nghiệm và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế.
Cuộc khủng hoảng không còn giới hạn ở nhóm người tiêm chích ma túy. HIV đã ảnh hưởng đến phụ nữ và trẻ em, trong đó có những trường hợp lây truyền từ mẹ sang con.
 |
| Phát hiện HIV sớm và điều trị ARV hiệu quả giúp người sống với HIV duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện, qua đó không truyền HIV cho bạn tình qua đường quan hệ. Ảnh: Viniana Bau. |
Tia sáng mới trong cuộc chiến HIV
Trước đà tăng nhanh của HIV, Fiji đang bắt đầu chuyển sang những biện pháp can thiệp trực tiếp hơn vào các yếu tố thúc đẩy dịch.
Trong năm 2025 và đầu 2026, Bộ Y tế Fiji phối hợp với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) thực hiện đánh giá nhanh về mối liên hệ giữa sử dụng ma túy và sự gia tăng HIV. Từ đó, thúc đẩy các chương trình giảm thiểu tác hại, đồng thời mở rộng xét nghiệm và điều trị cho những nhóm có nguy cơ cao.
Một trong những thay đổi đáng chú ý là kế hoạch triển khai chương trình cung cấp kim tiêm và bơm tiêm sạch cho người tiêm chích ma túy. Biện pháp này nhằm hạn chế việc dùng chung dụng cụ tiêm chích, qua đó giảm nguy cơ HIV và các bệnh lây truyền qua đường máu.
Ngoài ra, Chính phủ Fiji cũng hướng tới tăng khả năng kết nối người sử dụng ma túy với các dịch vụ xét nghiệm và điều trị.
Một mắt xích quan trọng khác là phát hiện HIV sớm và đưa người nhiễm vào điều trị. Khi người sống với HIV được điều trị bằng thuốc kháng virus hiệu quả và duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện, họ không truyền HIV cho bạn tình qua đường quan hệ.
Vì vậy, mở rộng xét nghiệm, bảo đảm người nhiễm được điều trị và đưa các biện pháp dự phòng đến gần hơn với nhóm nguy cơ cao có thể tạo ra thay đổi đáng kể trong cuộc chiến chống HIV tại Fiji.
Trong cuốn sách Sống khỏe mạnh không phụ thuộc vào thuốc, giáo sư Ryoko Chiba cho rằng nguyên tắc cơ bản khi sử dụng thuốc trong cuộc sống thường ngày chính là “ngắn và cụ thể”. Khi nào bị bệnh thì uống thuốc. Hết bệnh thì nhanh chóng ngừng thuốc. Tuy nhiên, nếu chỉ thay đổi mỗi cách sử dụng thuốc thì chúng ta không thể khỏe mạnh lên. Để thật sự khỏe mạnh, mỗi chúng ta cũng cần thay đổi cả thói quen sống và cách suy nghĩ của mình.
