 |
Một tối thứ hai của tháng 5, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent dùng bữa tại một nhà hàng Nhật sang trọng nằm trong khu vườn 400 năm tuổi ở trung tâm Tokyo.
Ngồi đối diện ông là bà Satsuki Katayama, nữ bộ trưởng Tài chính nổi tiếng thẳng thắn của Nhật Bản, nhân vật đi vào lịch sử năm ngoái khi trở thành người phụ nữ đầu tiên đảm nhiệm vị trí này.
Ngày hôm sau, ông Bessent có lịch gặp Thủ tướng Sanae Takaichi. Nhưng trước cuộc gặp đó, ông muốn trao đổi về một số vấn đề trong chính sách kinh tế của Nhật Bản.
Trong hơn 2 giờ, ông Bessent, người từng theo dõi sát nền kinh tế Nhật Bản trong thời gian làm quản lý quỹ phòng hộ, trao đổi với bà Katayama về định hướng kinh tế của chính quyền Takaichi, theo New York Times.
Chính phủ Nhật Bản dưới thời bà tăng mạnh chi tiêu, đồng thời gây sức ép để Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) duy trì lãi suất thấp. Sự kết hợp chính sách này diễn ra trong bối cảnh dòng vốn quốc tế dịch chuyển và đồng yen có thời điểm xuống mức thấp nhất trong 4 thập kỷ.
Theo ông Bessent, đồng yen đã suy yếu quá mức. Đồng tiền mất giá làm tăng chi phí nhập khẩu và góp phần tạo thêm áp lực lạm phát tại Nhật Bản. Phía Mỹ cũng nhiều lần bày tỏ quan tâm tới diễn biến tỷ giá do ảnh hưởng tới cán cân thương mại giữa hai nước.
Ông Bessent cho rằng vấn đề có thể được giải quyết nếu Ngân hàng Trung ương Nhật Bản tăng lãi suất. Ông đặt câu hỏi vì sao ngân hàng trung ương Nhật không được trao đủ quyền tự chủ, và tại sao một số cố vấn kinh tế thân cận với bà Takaichi vẫn đề cao lợi ích của đồng yen yếu.
 |
| Bộ trưởng Bộ Tài chính Mỹ Scott Bessent (trái) và Bộ trưởng Bộ Tài chính Nhật Bản Satsuki Katayama. Ảnh: Bloomberg. |
Cầu nối quan trọng
Cuối tháng 7, bà Katayama và ông Bessent có bước đi hiếm thấy khi phối hợp can thiệp vào thị trường ngoại hối. Động thái này tạm thời giúp đồng yen phục hồi sau khi tỷ giá từng giảm xuống 164 yen đổi 1 USD.
Mối quan hệ chính sách kinh tế giữa hai nước tiếp tục được thể hiện trong tuần này.
Hôm 1/9, bà Katayama gặp ông Bessent tại cuộc họp các bộ trưởng tài chính G20 ở Asheville, bang North Carolina. Những quan ngại của thị trường về triển vọng tài khóa Nhật Bản góp phần đẩy lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm lên mức cao nhất 30 năm vào ngày 2/9, giữa đợt biến động trên thị trường trái phiếu toàn cầu.
Bà Katayama cho biết đã giải thích với ông Bessent về chính sách của chính quyền Takaichi, trong đó tăng chi tiêu chính phủ nhưng đồng thời giảm tỷ lệ nợ công so với quy mô nền kinh tế. Theo bà, ông Bessent “đã hiểu và đánh giá cao” phần giải thích này. Bà cũng bác bỏ thông tin cho rằng ông Bessent đề nghị BOJ tăng lãi suất.
Ở tuổi 67, bà Katayama đang trở thành nhân vật kết nối quan trọng trong các cuộc trao đổi kinh tế giữa Tokyo và Washington, giữa lúc Nhật Bản tìm cách cân bằng mục tiêu hỗ trợ tăng trưởng, ổn định đồng yen và bảo đảm tính bền vững của tài khóa.
“Người ta xem bà ấy là cầu nối rất quan trọng giữa giới chức tiền tệ Nhật Bản và phía Mỹ, đồng thời là người đóng vai trò cân bằng các quan điểm khác nhau về chính sách tài khóa trong chính quyền của Thủ tướng Takaichi. Đó không phải công việc dễ dàng”, Izumi Devalier, chuyên gia kinh tế trưởng về Nhật Bản tại Bank of America, nhận định.
 |
| Bà Katayama cùng bà Christine Lagarde, Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu, tại hội nghị Nhóm G20 hôm 31/8. Ảnh: Reuters. |
Nữ bộ trưởng đầu tiên
Trước khi bước vào chính trường, bà Katayama có hơn 20 năm làm việc tại Bộ Tài chính Nhật Bản, cơ quan vốn nổi tiếng với quan điểm thận trọng và kỷ luật tài khóa. Bà từng nhiều lần công khai ủng hộ tính độc lập của Ngân hàng Trung ương Nhật.
Đồng yen tiếp tục là một trong những thách thức đáng chú ý đối với bà Katayama. Sau đợt phục hồi nhờ hoạt động can thiệp, đồng tiền này một tháng sau trở lại ngưỡng 160 yen đổi 1 USD.
Các nhà phân tích và chuyên gia kinh tế cho rằng cần một thay đổi chính sách đáng kể nếu Tokyo muốn củng cố đồng yen một cách bền vững.
Bà Katayama vốn không xa lạ với những môi trường đầy thách thức.
Năm 1978, bà là một trong 15 nữ sinh giữa lớp học 630 người tại Đại học Tokyo, ngôi trường danh giá nhất Nhật Bản. Một bạn học nhớ lại bà là người “nổi bật về mọi mặt”. Các tạp chí phong cách sống thậm chí từng bình chọn bà là “nữ sinh xinh đẹp nhất” trường.
Bà từng thừa nhận thường nói dối người hẹn hò về trường đại học mình theo học vì không muốn khiến họ cảm thấy e ngại.
Năm 1982, bà trở thành người phụ nữ duy nhất trong khóa tuyển dụng của Bộ Tài chính, ở thời điểm phụ nữ vẫn chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong cơ quan này. Bà muốn “đi theo dòng tiền” của ngân sách quốc gia để có cái nhìn toàn cảnh về cách đất nước vận hành.
Những năm đầu sự nghiệp, bà nhớ lại mình từng trải qua cảm giác bị cô lập. Bà được luân chuyển qua nhiều phòng ban, qua đó tích lũy kinh nghiệm ở nhiều lĩnh vực khác nhau trong Bộ Tài chính.
Với phong cách quyết đoán và thẳng thắn, bà dần tạo dựng vị trí trong một cơ quan lâu nay chủ yếu do nam giới đảm nhiệm các vị trí cấp cao.
 |
| Bà Katayama, người đã có hơn hai thập kỷ làm việc tại Bộ Tài chính trước khi bước vào chính trường, đã công khai ủng hộ sự độc lập của Ngân hàng Nhật Bản. Ảnh: Reuters. |
Năm 2005, bà rời bộ máy để bước vào Hạ viện Nhật Bản. Tại đây, bà nhanh chóng gây chú ý bởi những phát biểu thẳng thắn cùng những bộ vest màu pastel nổi bật giữa một nghị trường tràn ngập các bộ vest tối màu.
Tháng 10 năm ngoái, bà Takaichi bổ nhiệm bà Katayama làm Bộ trưởng Tài chính, đưa bà trở lại lĩnh vực từng gắn bó và trở thành người phụ nữ đầu tiên giữ chức vụ này tại Nhật Bản.
Giữa Tokyo và Washington
Bà Takaichi từ lâu ủng hộ lãi suất thấp và chính sách tài khóa mở rộng nhằm thúc đẩy tăng trưởng. Quan điểm này có những khác biệt nhất định với cách tiếp cận thận trọng hơn của một bộ phận giới chức tài chính Nhật Bản.
Trong khi đó, được đào tạo và trưởng thành từ Bộ Tài chính, bà Katayama có lập trường thận trọng hơn. Bà từng cảnh báo đồng yen đã quá yếu và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì tài khóa bền vững.
Khi bà trở lại Bộ Tài chính, giới quan sát chú ý tới cách bà dung hòa mối quan hệ chính trị lâu năm với Thủ tướng Takaichi cùng quan điểm truyền thống về kỷ luật tài khóa của cơ quan này.
“Suy cho cùng, là một cựu quan chức Bộ Tài chính, bà Katayama rõ ràng coi trọng kỷ luật tài khóa”, Motohiro Sato, giáo sư tài chính công tại Đại học Hitotsubashi ở Tokyo, nói.
Theo ông Sato, vai trò của Bộ trưởng Tài chính trong việc định hình chính sách chi tiêu hiện nay có những giới hạn nhất định, trong bối cảnh chính phủ ưu tiên các biện pháp hỗ trợ tăng trưởng.
Tháng 12, Nhật Bản thông qua đề xuất ngân sách thường niên lớn nhất lịch sử, trị giá hơn 780 tỷ USD, với chi tiêu tăng cho đầu tư công nghệ, quốc phòng cùng nhiều lĩnh vực khác.
 |
| Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi (bên trái) cùng bà Katayama tại Quốc hội Nhật Bản vào tháng 4. Ảnh: Reuters. |
Một tháng sau, kế hoạch cắt giảm thuế của bà Takaichi khiến giới đầu tư tiếp tục chú ý tới triển vọng tài khóa của Nhật Bản. Lợi suất trái phiếu chính phủ tăng lên mức cao nhất nhiều năm, trong khi đồng yen tiếp tục suy yếu.
Trong khi đó, ông Bessent và bà Katayama được cho là có mối quan hệ khá thân thiện sau khoảng 12 cuộc trao đổi. Dù vậy, họ xuất thân từ hai môi trường khác nhau.
Ông Bessent có nhiều năm hoạt động trong khu vực tư nhân và ủng hộ các chính sách thị trường tự do. Bà Katayama có thời gian dài làm việc trong bộ máy quản lý tài chính công của Nhật Bản.
Sự khác biệt về kinh nghiệm giúp hai bên mang tới những góc nhìn khác nhau trong các cuộc trao đổi về kinh tế Nhật Bản.
Không lâu sau cuộc can thiệp chung trên thị trường ngoại hối, truyền thông Nhật Bản bắt đầu đồn đoán bà Katayama có thể bị thay thế trong đợt cải tổ nội các tháng 9.
Vài tuần sau, những thông tin này dần chuyển hướng. Nhiều nguồn tin cho rằng bà sẽ tiếp tục giữ chức, một phần vì vai trò cầu nối quan trọng giữa Nhật Bản và Mỹ, cũng như giữa bà Takaichi và ông Bessent.
Koichi Hamada, giáo sư danh dự Đại học Yale và từng là cố vấn kinh tế cấp cao của cựu Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe, biết cả bà Katayama lẫn ông Bessent. Ông đánh giá cả hai đều là những quan chức tài chính có lý lẽ.
Theo ông Hamada, bà Katayama và Thủ tướng Takaichi “có lẽ có một số khác biệt trong quan điểm”, tương tự những khác biệt giữa ông Bessent và Tổng thống Trump.
“Nếu ông Bessent và bà Katayama tiếp tục đối thoại, đó sẽ là điều tốt”, ông nói.
Lý giải vận mệnh của các nền kinh tế
Mục Thế giới giới thiệu cuốn “Quốc gia thăng trầm: Lý giải vận mệnh của các nền kinh tế” được NXB Thế giới cho ra mắt vào năm 2018. Tác phẩm làm rõ sự phát triển và đi xuống của nền kinh tế thế giới từ cuối thập niên 1990 đến đầu những năm 2000. Cuốn sách vạch ra 10 quy luật để nhận diện về chu kỳ kinh tế dẫn đến vận mệnh tăng trưởng hay suy thoái của một quốc gia.
> Độc giả có thể xem thêm tại đây.
