Thiếu lao động, Nhật Bản nới giờ làm thêm

Nhật Bản sẽ nới lỏng các quy định về làm thêm giờ từ hôm 1/9, theo Japan Today. Chính sách mới được triển khai dưới thời Thủ tướng Sanae Takaichi, người từng tự nhận là “nghiện công việc”. Trước đó, hồi tháng 7/2026, chính phủ nước này đã thông qua chiến lược tăng trưởng mới, trong đó kêu gọi sửa đổi việc giám sát giờ làm việc hiện hành.

Thay đổi này được cho xem xét từ đề nghị của một số ngành kinh doanh về việc áp dụng các hình thức làm việc linh hoạt hơn, trong bối cảnh họ đang phải đối mặt với tình trạng thiếu lao động ngày càng nghiêm trọng.

Nới lỏng quy định giờ làm thêm

Theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản, khoảng 40% doanh nghiệp tại nước này đang áp dụng thỏa thuận lao động đặc biệt, cho phép làm thêm tối đa 100 giờ/tháng.

Tuy nhiên, các doanh nghiệp này vẫn được cơ quan chức năng khuyến nghị giới hạn thời gian làm thêm ở mức 45 giờ/tháng. Hướng dẫn này trên thực tế được xem gần như một quy định.

Từ ngày 1/9, các cơ quan thanh tra lao động sẽ không còn gây sức ép đối với doanh nghiệp vượt ngưỡng khuyến nghị 45 giờ làm thêm/tháng nếu các đơn vị này đã có thỏa thuận lao động hợp pháp.

Một hội chợ việc làm ở Tokyo. Ảnh: Reuters.

Một khảo sát của Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản công bố hồi tháng 5 cho thấy yêu cầu tuân thủ giới hạn trên từng “hạn chế hoạt động” của khoảng 20% doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Nhật Bản, đặc biệt là những ngành đang thiếu nhân lực như xây dựng, vận tải và dịch vụ lưu trú.

Tuy nhiên, Liên đoàn Công đoàn Quốc gia Nhật Bản cho rằng quyết định mới đồng nghĩa với việc từ bỏ những nỗ lực nhiều năm nhằm rút ngắn thời gian làm việc và cải thiện sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống.

Dù vậy, Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản nhấn mạnh rằng cơ quan này vẫn tiếp tục theo dõi các doanh nghiệp để bảo đảm họ thực hiện những biện pháp bảo vệ sức khỏe và phúc lợi của người lao động.

Bộ cho biết sẽ “tiếp tục đưa ra hướng dẫn cần thiết nếu nhận thấy nguy cơ cao xảy ra các vấn đề sức khỏe do làm việc quá sức”.

Cơ quan này cũng lưu ý rằng chính sách mới không áp dụng với tất cả doanh nghiệp tại Nhật Bản.

Những doanh nghiệp không có thỏa thuận đặc biệt giữa người lao động và người sử dụng lao động ngay từ đầu vẫn phải tuân thủ quy định pháp luật, theo đó thời gian làm thêm không được vượt quá 45 giờ mỗi tháng.

Bên cạnh đó, khung pháp lý quy định thời gian lao động tiêu chuẩn là 8 giờ/ngày và 40 giờ/tuần. Tại một số doanh nghiệp, bất kỳ hành vi làm quá giới hạn này - dù chỉ trong một phút ngắn ngủi - đều bị xem là vi phạm quy định.

Thế hệ bị ‘mắc kẹt’ ở Nhật Bản

Bên cạnh vấn đề thời gian làm việc, Nhật Bản cũng đang nỗ lực gỡ khó cho thế hệ “kỷ băng hà”. Đây là thế hệ bước vào thị trường lao động trong giai đoạn 1993-2004, sau khi “bong bóng kinh tế" của nước này vỡ và nhiều doanh nghiệp ngừng tuyển dụng.

Trong những năm bong bóng kinh tế thập niên 1980, các doanh nghiệp Nhật Bản tuyển dụng ồ ạt. Sinh viên tốt nghiệp đại học nhận được vô số lời mời làm việc, thậm chí được doanh nghiệp mời những bữa ăn sang trọng để chiêu mộ. Nhưng khi bong bóng vỡ vào đầu những năm 1990, mọi thứ đảo chiều.

Nếu ở thời kỳ đỉnh cao, mỗi sinh viên mới tốt nghiệp có thể có gần 3 vị trí để lựa chọn, thì vào năm 2000, tỷ lệ cơ hội giảm xuống dưới 1, theo Economist.

Nhiều người trong thế hệ “kỷ băng hà”, vì vậy, từng phải trải qua nhiều năm làm việc bấp bênh với mức thu nhập thấp.

Thuật ngữ “freeter” - chỉ những người trẻ liên tục chuyển đổi giữa các công việc thời vụ, không ổn định - trở nên phổ biến. Tương tự là khái niệm “độc thân ký sinh” (parasite singles), dùng để chỉ những người sống dựa vào cha mẹ dù đã trưởng thành.

Nhật Bản cũng lo ngại về “hikikomori”, những người sống tách biệt khỏi xã hội và gần như không giao tiếp với bên ngoài.

Nhật Bản tìm cách cải thiện thu nhập, triển vọng nghề nghiệp cho “thế hệ kỷ băng hà”. Ảnh: Reuters.

Thời gian trôi qua, sau nhiều thập kỷ giảm phát, kinh tế nước này dần chuyển mình mạnh mẽ, và các doanh nghiệp đang đưa ra những đợt tăng lương lớn.

Theo Shimoda Yusuke, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Nhật Bản, tỷ lệ người thuộc thế hệ “kỷ băng hà” có việc làm chính thức hiện đã gần bắt kịp các thế hệ trước. Nhưng thu nhập của họ thì dường như chưa.

Những người từng nhiều năm làm việc không chính thức thường khó bắt kịp thu nhập của người có quá trình làm việc ổn định, ngay cả khi sau này họ chuyển sang công việc chính thức.

Một vấn đề khác là các vị trí cấp cao trong doanh nghiệp bị lấp đầy bởi lao động gia nhập công ty trong thời kỳ bong bóng kinh tế, khiến thế hệ đi sau phải chờ lâu hơn mới được thăng chức.

Bên cạnh đó, nền kinh tế Nhật Bản đang thay đổi nhưng chuyển biến tích cực được thể hiện rõ hơn ở nhóm lao động trẻ. Các doanh nghiệp thiếu nhân lực đang cạnh tranh quyết liệt để thu hút lao động mới, thậm chí sẵn sàng trả lương cao hơn để tuyển và giữ chân họ.

Tuy nhiên, với lao động trung niên ít có xu hướng chuyển việc, doanh nghiệp không chịu nhiều sức ép phải tăng lương cho nhóm này.

Suốt gần hai thập niên, Torigoe Atsushi (50 tuổi), làm việc tại kho hàng của một công ty thời trang ở Tokyo. Thu nhập của ông chỉ tăng nhẹ qua các năm, thậm chí gần đây còn giảm sau khi công ty cắt tiền thưởng và thay đổi cơ chế trả lương. Hiện ông kiếm khoảng 3,6 triệu yen (tương đương 22.600 USD)/năm.

Rồi ông nhìn thấy quảng cáo tuyển dụng của chính công ty mình, trong đó mức lương dành cho nhân viên mới cao hơn.“Tôi rất mừng khi người trẻ được trả lương tốt hơn”, ông nói. “Nhưng tại sao công ty không tăng lương cho tôi?”

Những khó khăn của thế hệ “kỷ băng hà” từ lâu đã được chính phủ Nhật Bản quan tâm.

Trong nhiều thập niên, nhà chức trách đã triển khai các chương trình giúp họ tìm việc, đồng thời khuyến khích những người sống tách biệt với xã hội kết nối trở lại với cộng đồng.

Tháng 4 vừa qua, chính phủ công bố kế hoạch 3 năm dành cho thế hệ “kỷ băng hà”, với các biện pháp từ hỗ trợ tích lũy tài sản đến giải quyết vấn đề nhà ở.

Theo chương trình, các trung tâm giới thiệu việc làm công Hello Work trên toàn quốc sẽ cung cấp thông tin về cơ hội chuyển việc có thể giúp người lao động tăng thu nhập. Chính phủ cũng hỗ trợ chính quyền địa phương triển khai chương trình đào tạo, nâng cao kỹ năng cho nhóm lao động này, theo Japan Times.

Để chuẩn bị cho quá trình già hóa của thế hệ “kỷ băng hà”, chính phủ cũng sẽ thúc đẩy việc cung cấp nhà ở giá thuê thấp và tạo thêm cơ hội việc làm cho họ sau tuổi 65.