Thực phẩm bổ sung thường được xem là có lợi cho sức khỏe. Tuy nhiên, một số nghiên cứu gần đây đặt câu hỏi liệu vitamin D, omega-3 và glucosamine có còn mang lại tác động tương tự khi não bước vào quá trình lão hóa.

Theo The Washington Post, các nghiên cứu trong năm nay ghi nhận mối liên quan giữa việc sử dụng những chất này với tốc độ suy giảm nhận thức nhanh hơn ở một số nhóm người lớn tuổi.

Vitamin D liên quan đến suy giảm nhận thức ở người vốn có nồng độ vitamin D bình thường; omega-3 liên quan đến suy giảm nhận thức nhanh hơn ở người từ 55 tuổi; trong khi glucosamine liên quan đến nguy cơ tiến triển từ suy giảm nhận thức nhẹ sang sa sút trí tuệ cao hơn.

Tuy nhiên, đây chủ yếu là các nghiên cứu quan sát nên chưa thể chứng minh thực phẩm bổ sung là nguyên nhân gây suy giảm nhận thức. Các nhà khoa học cho rằng quá trình lão hóa có thể làm thay đổi cách não xử lý chất béo, glucose, canxi và phản ứng với tình trạng viêm, từ đó ảnh hưởng đến tác động của một số chất bổ sung.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi một chất bổ sung có tốt hay không, các nhà khoa học cho rằng cần đặt câu hỏi rộng hơn: Nó phù hợp với ai và ở độ tuổi nào?

Vitamin D

Một số nghiên cứu cho thấy nồng độ vitamin D thấp có liên quan đến tốc độ suy giảm nhận thức nhanh hơn, khiến các nhà khoa học kỳ vọng việc bổ sung vitamin D có thể giúp bảo vệ não. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu đến nay vẫn chưa thống nhất.

Một nghiên cứu được công bố trên BMJ Open hồi tháng 1, theo dõi 5.065 người Mỹ có độ tuổi trung bình 67,5, cho thấy người sử dụng vitamin D có tốc độ suy giảm nhẹ về nhận thức tổng thể và chức năng điều hành trong 6 năm. Mối liên quan này chỉ xuất hiện ở những người vốn có nồng độ vitamin D bình thường, không ghi nhận ở nhóm thiếu hoặc không đủ vitamin D.

Các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng lượng vitamin D bổ sung có thể ảnh hưởng đến các tín hiệu phân tử trong não, làm tăng sản xuất hoặc tích tụ amyloid beta - protein liên quan đến bệnh Alzheimer.

Marion Nestle, Giáo sư danh dự tại Đại học New York, cho rằng thực phẩm bổ sung có thể cải thiện một số chỉ dấu sinh hóa trong máu nhưng tác động thực tế lên cơ thể phức tạp hơn. Vitamin D cũng có thể được bổ sung từ thực phẩm và ánh nắng. Bà Nestle cho biết: "Tôi chọn những khoảng thời gian ngắn để da tiếp xúc với ánh nắng, đặc biệt vào mùa hè".

Dầu cá và omega-3

Omega-3 từ chế độ ăn giàu cá được cho là có lợi cho não, nhưng các nghiên cứu về viên bổ sung omega-3 chưa cho thấy lợi ích rõ ràng đối với nhận thức.

Một phân tích trên Journal of Prevention of Alzheimer’s Disease sử dụng dữ liệu của Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative, theo dõi người 55-90 tuổi. Trong 5 năm, các nhà nghiên cứu so sánh 273 người dùng omega-3 với 546 người không sử dụng. Kết quả cho thấy nhóm dùng omega-3 có tốc độ suy giảm nhận thức nhanh hơn ở 3 thang đo, liên quan đến định hướng, chú ý, trí nhớ, ngôn ngữ và khả năng xử lý thông tin thị giác-không gian.

Tuy nhiên, tương tự nghiên cứu về vitamin D, kết quả này chỉ cho thấy mối liên quan, không chứng minh omega-3 gây suy giảm nhận thức. Một giả thuyết là nhóm dùng omega-3 có mức chuyển hóa glucose thấp hơn ở những vùng não dễ tổn thương bởi Alzheimer, cho thấy sự khác biệt trong cách não sử dụng năng lượng.

Các tác giả viết: "Những phát hiện này thách thức quan điểm phổ biến rằng omega-3 luôn có lợi và cho thấy cần đánh giá thận trọng hơn việc sử dụng rộng rãi omega-3 để bảo vệ nhận thức".

Một nghiên cứu khác của Onder Albayram, Phó giáo sư tại Đại học Y South Carolina, công bố trên Cell Reports cũng ghi nhận mối liên quan giữa dầu cá và khả năng phục hồi chậm hơn sau tổn thương não. Nghiên cứu trên chuột, tế bào người và hồ sơ y tế cho thấy một thành phần trong dầu cá có thể ảnh hưởng đến quá trình phục hồi.

Theo Albayram, khi não bị tổn thương hoặc mắc bệnh, nhu cầu năng lượng và chuyển hóa thay đổi, từ đó có thể làm thay đổi cách não phản ứng với chất béo và chất dinh dưỡng. Vì vậy, một chất bổ sung có lợi trong điều kiện bình thường chưa chắc tạo ra tác động tương tự khi não đang chịu tổn thương hoặc căng thẳng.

Ông cho rằng tuổi tác có thể ảnh hưởng đến cách não đáp ứng với thực phẩm bổ sung. Não không duy trì trạng thái chuyển hóa cố định trong suốt cuộc đời, do đó tác động của cùng một chất có thể thay đổi theo tuổi.

Glucosamine

Glucosamine là thực phẩm bổ sung phổ biến ở người trung niên và lớn tuổi, chủ yếu được dùng để giảm đau hoặc hỗ trợ thoái hóa khớp. Tuy nhiên, bằng chứng về hiệu quả vẫn chưa thống nhất.

Giáo sư Sun, một nhà nghiên cứu về não, bắt đầu quan tâm đến glucosamine khi tìm kiếm các phương pháp điều trị Alzheimer tập trung vào cách não xử lý đường. Nghiên cứu tiếp cận vấn đề theo 3 hướng.

Ở chuột mắc Alzheimer, các nhà khoa học phát hiện lượng glycan - những cấu trúc đường phức tạp gắn với protein và các phân tử khác - trong não cao bất thường. Khi làm chậm quá trình này, khả năng nhận thức của chuột được cải thiện; ngược lại, bổ sung glucosamine khiến các vấn đề nhận thức nghiêm trọng hơn.

Kết quả phân tích mô não người cũng cho thấy lượng glycan cao hơn ở người mắc Alzheimer và có xu hướng tăng khi bệnh tiến triển. Trong hồ sơ sức khỏe điện tử, người sử dụng glucosamine có nguy cơ tiến triển từ suy giảm nhận thức nhẹ sang Alzheimer hoặc dạng sa sút trí tuệ liên quan cao hơn khoảng 25%. Ở những người đã mắc bệnh, việc sử dụng glucosamine cũng liên quan đến nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 25%.

Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là mối liên quan, không chứng minh glucosamine gây suy giảm nhận thức hoặc tử vong. Hồ sơ y tế có thể bỏ sót người sử dụng thực phẩm bổ sung, trong khi những khác biệt khác giữa hai nhóm cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả.

Một giả thuyết được đặt ra là glucosamine có thể thúc đẩy sự tích tụ bất thường của các cấu trúc đường trên protein trong não, ảnh hưởng đến hoạt động của tế bào thần kinh. Sự thay đổi của hàng rào máu não theo tuổi cũng có thể liên quan đến quá trình này.

Sun và cộng sự cho rằng những phát hiện trên là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu liệu glucosamine có thể tác động đến quá trình thoái hóa thần kinh hay không.

Có nên ngừng sử dụng những thực phẩm bổ sung này?

Những phát hiện trên chưa đủ để kết luận rằng vitamin D, dầu cá hay glucosamine gây hại cho não. Ba tín hiệu quan sát được cũng không thể được xem là bằng chứng về một cơ chế lão hóa chung. Ngoài ra, người sử dụng và không sử dụng thực phẩm bổ sung có thể khác nhau về thu nhập, trình độ học vấn, hành vi sức khỏe; liều lượng và công thức sản phẩm cũng không giống nhau.

Một số người có thể bắt đầu dùng thực phẩm bổ sung sau khi xuất hiện vấn đề sức khỏe, trong khi dữ liệu tự khai báo có thể không hoàn toàn chính xác. Các nghiên cứu trên chuột cũng không thể phản ánh đầy đủ tác động ở người.

Vì vậy, Giáo sư Sun và các nhà nghiên cứu không khuyến nghị người lớn tuổi tự ý ngừng sử dụng các sản phẩm này. Thay vào đó, những kết quả trên cho thấy cần nghiên cứu kỹ hơn về cách thực phẩm bổ sung tác động đến cơ thể khi tuổi tác và quá trình chuyển hóa thay đổi.

Theo Giáo sư Sun, thực phẩm bổ sung là những chất có hoạt tính sinh học, không đơn thuần là các thành phần vô hại được thêm vào chế độ ăn. Vì vậy, người lớn tuổi nên cân nhắc nhu cầu thực tế, liều dùng và trao đổi với bác sĩ khi sử dụng.