Phó thủ tướng yêu cầu rà soát các ngành học lỗi thời

Phó thủ tướng Lê Tiến Châu tại Hội nghị Giáo dục đại học. Ảnh: Moet.

Sáng 1/10, tại TP.HCM, Phó thủ tướng Lê Tiến Châu dự và phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026 do Bộ GD&ĐT tổ chức. Hội nghị tập trung đánh giá kết quả năm học 2025-2026, đồng thời triển khai nhiệm vụ trọng tâm cho năm học 2026-2027 và giai đoạn tới.

Phát biểu tại hội nghị, Phó thủ tướng cho rằng giáo dục đại học đang đứng trước yêu cầu thay đổi rất nhanh khi trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và thị trường lao động liên tục biến chuyển. Nếu các trường không chủ động đổi mới, nguy cơ "đào tạo hôm nay cho yêu cầu của ngày hôm qua" sẽ ngày càng rõ.

Do đó, các trường cần đánh giá lại toàn diện từ chuẩn đầu ra, chương trình đào tạo, phương pháp dạy và học đến cách thi, kiểm tra, đánh giá. Thước đo của giáo dục đại học cũng không thể chỉ là số trường, số ngành, số người học, công bố khoa học hay thứ hạng mà phải là chất lượng và đóng góp thực tế.

Rà soát ngành học theo nhu cầu 10-20 năm tới

Phó thủ tướng cho rằng một trong những điểm nghẽn hiện nay là công tác dự báo nhu cầu nhân lực và điều chỉnh quy mô, cơ cấu đào tạo chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Một số cơ sở mở ngành, tăng quy mô nhanh hơn khả năng phát triển đội ngũ và các điều kiện bảo đảm chất lượng.

Ông yêu cầu giáo dục đại học phải đi trước một bước trong chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân lực tinh hoa và nhân tài cho tương lai. Bộ GD&ĐT cần phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp nâng cao năng lực dự báo nhu cầu nhân lực, từ đó điều chỉnh quy mô, cơ cấu đào tạo và đặt hàng đào tạo.

"Đặc biệt, trước tác động rất nhanh của trí tuệ nhân tạo và công nghệ, tôi đề nghị các cơ sở giáo dục đại học khẩn trương rà soát chương trình đào tạo, mạnh dạn cắt bỏ, tích hợp, thay thế những nội dung lạc hậu", Phó thủ tướng nói.

Phó thủ tướng đồng thời cho rằng các chương trình cũng cần bổ sung năng lực mới cho người học, trong đó có tư duy độc lập, phản biện, sáng tạo, trách nhiệm và khả năng thích ứng.

Cùng với đào tạo người mới gia nhập thị trường lao động, các trường cần tính đến đào tạo lại, nâng cao kỹ năng và thúc đẩy học tập suốt đời để đồng hành với người lao động trong suốt quá trình nghề nghiệp.

Phó thủ tướng cũng lưu ý nhu cầu nhân lực không chỉ được tính cho hiện tại mà phải dự báo 5, 10, thậm chí 20 năm tới. Do thời gian đào tạo đại học kéo dài nhiều năm, việc dự báo cần được kết nối với thị trường lao động để cảnh báo tình trạng thừa, thiếu nhân lực và kịp thời điều chỉnh đào tạo.

Các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, điện hạt nhân, đường sắt và những ngành đất nước có nhu cầu trong 10-20 năm tới cần được ưu tiên chuẩn bị nhân lực. Đồng thời, giáo dục đại học phải nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học, nhất là đào tạo tiến sĩ, cũng như có cơ chế phát hiện, đào tạo, thu hút và trọng dụng nhân tài, nhà khoa học đầu ngành.

Sinh viên Đại học Y Dược TP.HCM. Ảnh: Phương Lâm.

Không duy trì trường yếu kém

Một nội dung khác được Phó thủ tướng nhấn mạnh là việc sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục đại học. Việc sắp xếp phải dựa trên chất lượng, sứ mạng, nhu cầu phát triển của ngành và vùng, khả năng liên kết cũng như hiệu quả sử dụng nguồn lực.

"Mục tiêu của sắp xếp không phải chỉ là giảm đầu mối, không phải là số lượng bao nhiêu", Phó thủ tướng nói, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương thức quản lý, nâng cao chất lượng đào tạo, tập trung đội ngũ, cơ sở vật chất và nguồn lực, khắc phục tình trạng phân tán, trùng lặp và đầu tư dàn trải.

Cũng theo Phó thủ tướng, việc sắp xếp cơ sở giáo dục không được thực hiện theo cách cơ học, nhưng cũng không duy trì kéo dài những cơ sở yếu kém, không bảo đảm chất lượng. Nhà nước cần tập trung đầu tư cho một số cơ sở có tiềm năng, tạo điều kiện hình thành các đại học, lĩnh vực và nhóm nghiên cứu đủ năng lực dẫn dắt, cạnh tranh quốc tế.

Ông Lê Tiến Châu đề nghị các trường chủ động xác định rõ sứ mạng, thế mạnh và vị trí của mình trong hệ thống giáo dục đại học. Thay vì chạy theo mở rộng quy mô và ngành nghề một cách dàn trải, các cơ sở cần tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực có lợi thế.

Ông cho rằng việc một trường vốn đã yếu về đội ngũ, nguồn lực nhưng tiếp tục đào tạo nhiều ngành tương tự sẽ khiến nguồn lực càng bị phân tán. Do đó, ngành giáo dục cần tính toán lại mạng lưới theo hướng tập trung nguồn lực, tránh trùng lặp và nâng chất lượng toàn hệ thống.

Bên cạnh việc sắp xếp mạng lưới, Phó thủ tướng yêu cầu lấy chất lượng làm yêu cầu xuyên suốt và thực hiện quản trị chất lượng theo kết quả đầu ra.

Bộ GD&ĐT được yêu cầu chuyển mạnh sang quản lý chất lượng bằng tiêu chuẩn, dữ liệu, công khai và hậu kiểm. Kết quả kiểm tra phải trở thành căn cứ xác định năng lực tuyển sinh, mở ngành và giao nhiệm vụ. Các cơ sở đào tạo chịu trách nhiệm về tính trung thực của dữ liệu và chất lượng đào tạo; quy mô tuyển sinh, mở ngành phải phù hợp với năng lực thực tế.

Các trường đại học cũng cần trở thành trung tâm nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ. Nghiên cứu cần chuyển từ mục tiêu chủ yếu là công bố sang tạo ra tri thức mới, công nghệ, sản phẩm và giá trị cho xã hội.

Cùng với đó, các trường cần chủ động tìm kiếm bài toán từ thực tiễn, thay vì chỉ chờ được giao nhiệm vụ. Đây được xem là một hướng để gắn hoạt động nghiên cứu với nhu cầu của địa phương, doanh nghiệp và quá trình phát triển kinh tế - xã hội.

Trong bối cảnh AI tác động ngày càng nhanh đến thị trường lao động, Phó thủ tướng Lê Tiến Châu cũng yêu cầu xây dựng hệ thống dữ liệu giáo dục đại học đúng, đủ, sạch, thống nhất, dùng chung, phục vụ quản trị, dự báo, cảnh báo chất lượng và phân bổ nguồn lực. Các trường cần chủ động thích ứng với AI nhưng vẫn bảo đảm người học có tư duy độc lập, khả năng kiểm chứng, sáng tạo và trách nhiệm.