Hai thập kỷ rưỡi sau vụ tấn công, ngày 11/9 vẫn in dấu trong đời sống Mỹ. Khi những chiếc máy bay lao vào các tòa nhà và Trung tâm Thương mại Thế giới sụp đổ trong buổi sáng tháng 9 đầy nắng cách đây 25 năm, cú sốc và nỗi đau không dừng lại ở New York, vùng nông thôn Pennsylvania hay khu vực Washington.
Chúng lan tới mọi miền nước Mỹ, từ những thành phố lớn đến các cộng đồng nhỏ, làm lung lay cảm giác an toàn và thay đổi cách người Mỹ nhìn nhận vị trí của đất nước trên thế giới.
Nỗi đau lan rộng tới cả những người không trực tiếp mất người thân. Hàng triệu người xa lạ cùng dõi theo, thương tiếc những nạn nhân mà họ chưa từng gặp. Trong một khoảnh khắc hiếm hoi, cả nước Mỹ cùng trải qua cảm giác kinh hoàng và mất mát.
Người Mỹ ngày nay vẫn sống trong một xã hội được định hình bởi thời kỳ hậu 11/9, từ những quy định an ninh nghiêm ngặt hơn đến hoạt động giám sát và kiểm soát tại nhiều nơi trong đời sống.
25 năm sau, nhiều người Mỹ vẫn mang ký ức về ngày định mệnh đó, nhưng đã chọn bước tiếp với nhiều cách khác nhau.
“Tôi trở thành người tử tế hơn”
Lolita Jackson đang dự một cuộc họp tại tòa tháp phía Nam của Trung tâm Thương mại Thế giới khi chiếc máy bay đầu tiên đâm vào tòa tháp phía Bắc sáng 11/9/2001.
Jackson và các đồng nghiệp tại Morgan Stanley nghe thông báo yêu cầu mọi người đi thang máy xuống sảnh và chờ hướng dẫn. Cô cùng người bạn Tom Swift đi về phía thang máy. Nhưng giữa đường, Swift dừng lại và nói muốn gọi điện cho vợ.
“Tôi nói: ‘Tôi sẽ gặp anh ở dưới đó’. Rồi tôi đi vào thang máy”, Jackson nhớ lại.
Jackson và phần lớn đồng nghiệp thoát ra ngoài. Swift thì không. Anh nằm trong số gần 3.000 người thiệt mạng ngày hôm đó.
 |
| Tom Swift (bên trái) và Doug Brown tại một buổi liên hoan công ty trước sự kiện 11/9. Ảnh: Doug Brown. |
Doug Brown, một đồng nghiệp khác tại Morgan Stanley, cũng không thể lý giải tại sao mình sống sót còn Swift thì không.
“Đến giờ tôi vẫn không hiểu tại sao anh ấy chết trong ngày 11/9 còn tôi thì không. Mọi thứ quá ngẫu nhiên”, Brown nói.
Cái chết của Swift buộc Jackson, Brown và một số người bạn khác nhìn lại cuộc sống của chính mình. Sau thảm họa, họ lần lượt theo đuổi những công việc mà trước đây có thể họ chưa bao giờ nghĩ tới.
Jackson chuyển sang làm việc trong khu vực công và theo đuổi niềm đam mê ca hát nhạc jazz. Brown bắt đầu tham gia các hoạt động tình nguyện, dạy học sinh tiểu học đọc sách. Công việc này mang lại cho ông cảm giác ý nghĩa đến mức vài năm sau, ông rời ngành tài chính để làm việc cho các tổ chức phi lợi nhuận về giáo dục và xóa mù chữ.
Nancy Karole Kennedy, một đồng nghiệp khác, chuyển sang những công việc liên quan tới thiện nguyện và khắc phục hậu quả thiên tai. Với họ, thay đổi ấy không có nghĩa là quên đi 11/9, ngược lại, nó trở thành cách họ mang ký ức về ngày hôm đó vào cuộc sống mới.
Kennedy khi ấy 39 tuổi và là một quản lý tại Morgan Stanley. Bà từng nghĩ rằng để thành công ở Phố Wall, mình phải luôn cứng rắn, nhưng sau 11/9, điều đó không còn quan trọng như trước.
Nhiều nhân viên trong nhóm còn rất trẻ và phải đối mặt với cú sốc quá lớn. Kennedy tìm hiểu về sang chấn tâm lý, tham gia các hội thảo và cố gắng trở thành chỗ dựa cho đồng nghiệp.
Bà cũng không thể quên hình ảnh những nhân viên cứu hộ chạy ngược vào tòa nhà trong khi mình tìm cách thoát ra. “Tôi muốn trở thành người chạy vào thay vì người chạy ra”, Kennedy nói.
    |
Khung cảnh hỗn loạn, tan hoang sau vụ tấn công 11/9. Ảnh: Reuters. |
Khoảng một năm sau thảm họa, bà trở thành tình nguyện viên ứng phó thiên tai của Hội Chữ thập đỏ, tới các địa điểm xảy ra cháy, lũ lụt và bão để hỗ trợ những người mất nhà cửa.
Sau đó, Kennedy làm việc toàn thời gian cho Hội Chữ thập đỏ rồi chuyển sang một trung tâm ung thư tại New Jersey. Công việc của bà hiện nay vẫn xoay quanh việc gây quỹ để hỗ trợ người bệnh.
“Tôi trở thành người tử tế hơn trước. Điều đó khiến tôi biết cảm thông hơn”, Kennedy nói.
Với một số người sống sót, đó là cách để họ biến một trải nghiệm không thể thay đổi thành động lực cho phần đời còn lại.
Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là trưởng thành sau sang chấn. Không phải ai trải qua biến cố cũng có thể tìm thấy mặt tích cực, nhưng một số người sau những tổn thương lớn bắt đầu thay đổi cách nhìn về bản thân, các mối quan hệ và ý nghĩa của cuộc sống.
 |
| Bà Kennedy là giám đốc phát triển của một trung tâm ung thư. Ảnh: Nancy Karole Kennedy. |
Nhà tâm lý học Richard Tedeschi cho rằng con người có thể vừa chịu những ảnh hưởng lâu dài của sang chấn, vừa trưởng thành từ chính trải nghiệm đó.
Một trong những con đường giúp họ bước tiếp là tìm cách giúp đỡ người khác. Với Jackson, 11/9 khiến cô đặt lại câu hỏi về công việc và những điều thực sự có ý nghĩa.
“Tôi nhận ra mình thích công việc đó, nhưng không yêu nó đến mức sẵn sàng chết vì nó”, cô nói.
Với thế hệ sinh sau 11/9, đó là một phần lịch sử
Không phải người Mỹ nào cũng nhớ 11/9 theo cùng một cách. Với những gia đình mất người thân, đó là ngày cuộc đời rẽ sang hướng khác. Với những người làm việc tại Ground Zero, ký ức có thể gắn với những tháng ngày cứu hộ, những người đồng đội không trở về và những căn bệnh xuất hiện nhiều năm sau.
Nhưng với hàng chục triệu người sinh sau năm 2001, 11/9 trước hết là một sự kiện lịch sử. Jenna McPartland đang mang thai đứa con đầu lòng khi chồng cô, Ariel Jacobs, thiệt mạng tại WTC. Vài ngày sau, cô sinh con trai Gabriel, đứa trẻ chưa từng gặp cha nhưng lớn lên cùng câu chuyện về ngày 11/9.
McPartland sau đó tái hôn, có thêm hai con trai và trở thành mẹ kế của hai thiếu niên. Dù gia đình bước sang những chương mới, cô vẫn giữ mối liên hệ giữa Gabriel với gia đình bên nội và giúp các con hiểu rằng 11/9 là một phần câu chuyện của họ.
Một trong những người con trai của cô từng viết bài luận vào đại học về việc lớn lên trong một gia đình có người là nạn nhân 11/9.
“Các con tôi thừa nhận sự kiện ấy theo những cách khác nhau. Chúng cảm nhận nó trong cuộc sống theo những cách khác nhau”, McPartland nói.
 |
| Với thế hệ sinh sau biến cố, ký ức về 11/9 được gìn giữ qua những câu chuyện cho thấy nước Mỹ đã thay đổi và trưởng thành ra sao. Ảnh: Reuters. |
Vida Lashgari sinh ra sau vụ tấn công và lớn lên tại California. Với cô, 11/9 là câu chuyện được biết đến qua sách vở, qua lời kể của cha và những trải nghiệm của cộng đồng.
Cô thuộc một thế hệ không thể nhớ cuộc sống trước khi an ninh sân bay trở nên nghiêm ngặt hay những quy định mới trở thành điều quen thuộc. Nhưng đại dịch Covid-19 sau này giúp Lashgari phần nào hiểu được cảm giác một biến cố có thể khiến cuộc sống thay đổi chỉ sau một đêm.
“Đó là điều gần nhất với cảm giác thế giới của tôi thay đổi chỉ sau một đêm và tôi không thể kiểm soát được”, cô nói.
25 năm sau, một ngày vẫn có nhiều cách để nhớ
Thời gian khiến ký ức về 11/9 thay đổi, những người trực tiếp trải qua ngày hôm đó ngày càng lớn tuổi. Những đứa trẻ khi ấy giờ đã trưởng thành. Trong khi đó, một thế hệ mới chỉ biết đến 11/9 qua những câu chuyện được kể lại.
Nhưng ký ức không biến mất chỉ vì thời gian trôi qua. Mỗi năm, tại Ground Zero, tên của gần 3.000 nạn nhân vẫn được đọc trong lễ tưởng niệm. Những tiếng chuông vang lên vào các thời khắc những chiếc máy bay đâm vào các mục tiêu và hai tòa tháp sụp đổ.
Năm nay, khi nước Mỹ kỷ niệm 25 năm vụ tấn công, một phút mặc niệm thứ 7 được bổ sung để tưởng nhớ những người sống sót và nhân viên cứu hộ đã qua đời trong những năm sau đó vì các bệnh liên quan đến 11/9.
 |
| Jack Cicora xem album ảnh chụp tại Ground Zero do cha anh, Trung sĩ Cảnh sát bang New York Jeff Cicora, lưu giữ. Ông Jeff đã qua đời năm 2019 vì một căn bệnh liên quan đến sự kiện 11/9. Ảnh: Reuters. |
Có những người nhớ về một người bạn không trở về. Có người nhớ người cha, người mẹ đã mất nhiều năm sau thảm họa. Có người mang theo câu chuyện ấy để nuôi dạy con cái. Và cũng có những người chọn biến trải nghiệm đau buồn thành động lực để giúp đỡ cộng đồng.
Giáo sư xã hội học Amy Sodaro, người nghiên cứu về các địa điểm tưởng niệm, cho rằng chính những thay đổi của thế giới sau 11/9 cũng góp phần định hình cách sự kiện này được ghi nhớ.
Một biến cố lớn có thể chiếm trọn ký ức của một thế hệ, nhưng rồi những sự kiện mới xuất hiện, mang đến những câu hỏi và trải nghiệm mới. Ký ức tập thể vì thế không đứng yên mà liên tục được bổ sung.
25 năm sau, nước Mỹ vẫn nhớ 11/9. Nhưng bên cạnh những mất mát, ký ức ấy còn có tình bạn, gia đình, sự sẻ chia và những lựa chọn mới.
Đọc để hiểu rõ hơn lịch sử nước Mỹ
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Lẽ thường" - cuốn sách của tác giả Thomas Paine được xuất bản lần đầu vào năm 1776 và đã có vai trò quan trọng trong thời kỳ lập quốc của Mỹ. Cho đến hôm nay, cuốn sách vẫn còn nguyên giá trị lịch sử đối với những ai quan tâm đến lịch sử nước Mỹ.
