El Nino đang được nhắc đến như một trong những hiện tượng khí hậu đáng chú ý nhất năm 2026. Một phân tích đăng trên Inquirer cuối tháng 9 dẫn đánh giá cho rằng đợt El Nino 2026-2027 có thể mạnh nhất kể từ khi có dữ liệu quan trắc hiện đại và được mô tả trong báo cáo là một “siêu El Nino” có cường độ chưa từng thấy trong ít nhất 1.000 năm.

Nhưng El Nino mạnh không có nghĩa mọi nơi đều lập tức khô hạn. Tại một số khu vực Đông Nam Á, mưa lớn vẫn xuất hiện, thậm chí gây ngập trên diện rộng. Lý do nằm ở sự tương tác giữa El Nino, IOD (dao động Ấn Độ Dương, hiện tượng chênh lệch nhiệt độ mặt biển giữa phía tây và phía đông Ấn Độ Dương), gió mùa và nền nhiệt toàn cầu.

El Nino không phải “công tắc” quyết định mưa hay nắng

El Nino làm thay đổi hoàn lưu khí quyển trên quy mô lớn. Nhà khoa học khí hậu Kevin Trenberth và các cộng sự cho rằng El Nino làm suy yếu hoàn lưu Walker (hệ thống hoàn lưu khí quyển theo chiều Đông - Tây dọc theo xích đạo ở khu vực Thái Bình Dương), ức chế đối lưu và có xu hướng làm giảm mưa ở một số khu vực.

Tuy nhiên, đây không phải yếu tố duy nhất quyết định nắng nóng hay mưa lũ. Nghiên cứu của Tiến sĩ Glenn Tabios, Đại học Philippines, dựa trên dữ liệu năm 1980-2022, cho thấy biến động mưa còn chịu ảnh hưởng đáng kể của nhiệt độ Ấn Độ Dương và IOD, đặc biệt trong giai đoạn tháng 9-11.

Nói đơn giản, Thái Bình Dương định hình xu hướng ẩm hay khô, còn Ấn Độ Dương góp phần điều chỉnh thời điểm và cường độ của các cực đoan.

Một mắt xích quan trọng là IOD. Ở pha IOD âm, vùng biển phía đông Ấn Độ Dương, gần Sumatra và Java, ấm hơn bình thường. Điều này làm tăng đối lưu và đưa thêm hơi ẩm vào Đông Nam Á.

Nguồn ẩm này có thể tạm thời làm suy yếu tác động gây khô của El Nino. Inquirer dẫn nghiên cứu mô tả đây là một giai đoạn “triệt tiêu”, khi tác động từ Ấn Độ Dương làm giảm tín hiệu khô hạn từ Thái Bình Dương.

Đó là một phần lý do Philippines, Thái Lan hay Việt Nam vẫn trải qua những đợt mưa lớn trong năm 2026 dù El Nino đang mạnh lên.

Gió mùa Tây Nam là mắt xích tiếp theo. Trong mùa hè, chênh lệch nhiệt giữa lục địa châu Á và đại dương tạo ra hoàn lưu hút không khí ẩm từ Ấn Độ Dương và vùng biển phía tây Philippines về phía bắc.

Khi khối khí ẩm gặp địa hình, nó bị đẩy lên cao, hơi nước ngưng tụ và tạo mưa. Nếu nguồn ẩm được bổ sung mạnh, mưa có thể trở nên dữ dội hơn. Nghiên cứu được Inquirer dẫn cho thấy nhiệt độ mặt biển cao làm tăng bốc hơi và lượng hơi nước trong khí quyển, qua đó bổ sung thêm ẩm cho gió mùa.

Như vậy, El Nino không trực tiếp quyết định từng trận mưa. Mưa thực tế là kết quả của nhiều hệ thống khí hậu tương tác với nhau.

Vì sao mưa đang dữ dội hơn?

Không khí ấm có thể chứa nhiều hơi nước hơn. Theo quan hệ Clausius-Clapeyron (biểu thức mô tả sự thay đổi áp suất theo nhiệt độ dọc theo đường ranh giới pha trong quá trình chuyển pha của một chất), cứ tăng 1 độ C, khả năng giữ hơi nước của khí quyển tăng khoảng 7%.

Andreas Prein, nhà khoa học nghiên cứu thời tiết cực đoan tại Trung tâm Nghiên cứu Khí quyển Quốc gia Mỹ, ví khí quyển như một chiếc “xô”. Càng nhiều hơi ẩm, chiếc xô càng có nhiều nước để giải phóng khi điều kiện mưa xuất hiện.

“Bạn có thể giải phóng nhiều nước hơn trong thời gian ngắn”, ông Prein nói.

Nhà khoa học khí quyển Brian Tang, Đại học Albany, cũng cho rằng nền khí hậu ấm hơn đang “chất thêm” xác suất xuất hiện những trận mưa rất lớn trong thời gian ngắn.

Điều này không có nghĩa cứ nóng lên là chắc chắn mưa lớn. Nền nhiệt cao chỉ làm tăng lượng hơi nước có thể sẵn sàng cho một hệ thống mưa. Gió mùa, IOD, áp thấp, địa hình và các điều kiện khí tượng khác mới quyết định lượng ẩm đó có thực sự được trút xuống hay không.

Khi lượng nước tập trung trong thời gian ngắn, đất, sông ngòi và hệ thống thoát nước có thể không kịp hấp thụ hoặc tiêu thoát. Ông Andreas Prein lưu ý rằng các công trình chống ngập có thể hạn chế lũ, nhưng đến một ngưỡng nhất định, lượng nước quá lớn sẽ vượt quá khả năng chứa của hạ tầng.

Vì vậy, điều đáng quan tâm không chỉ là tổng lượng mưa, mà còn là cường độ mưa trong một khoảng thời gian cụ thể. 200 mm mưa trải đều trong nhiều ngày là một câu chuyện rất khác 200 mm trút xuống chỉ trong vài giờ.

Đó là điều đã xảy ra với Bangkok trong trận mưa kéo dài từ ngày 24 đến 27/9. Mưa như trút suốt nhiều giờ đã gây áp lực lên hệ thống tiêu thoát nước của thành phố, tạo ra cảnh ngập chưa từng thấy ở thủ đô Thái Lan.

Đáng chú ý, những trận mưa cực đoan hiện nay có thể chỉ là một pha của diễn biến khí hậu phức tạp hơn. Theo nhà khoa học Teodoro C. Mendoza, một số nơi ở Đông Nam Á, điển hình như Philippines, có thể trải qua mưa lũ trong giai đoạn tháng 7-9/2026, trước khi chuyển đột ngột sang hạn hán từ tháng 10 và kéo dài đến tháng 5/2027.

Điều này cho thấy siêu El Nino không chỉ làm gia tăng nguy cơ khô hạn, mà còn có thể tạo ra những biến động mưa - khô rất nhanh và khó lường khi kết hợp với các hệ thống khí hậu khác.