Tâm lý phải có con trai để 'dự phòng rủi ro' vẫn dai dẳng

Tâm lý chuộng con trai để dự phòng tuổi già vẫn tồn tại ở nhiều gia đình, địa phương. Ảnh: Magnific.

Báo cáo tổng kết 10 năm thực hiện Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2016-2025 của Bộ Y tế cho thấy tỷ số giới tính khi sinh (TSGTKS) tại Việt Nam đã có xu hướng được kiểm soát. Tuy nhiên, mức chênh lệch giới tính vẫn cao hơn đáng kể so với ngưỡng cân bằng tự nhiên và kết quả giảm trong những năm gần đây chưa đủ vững chắc.

Tâm lý chuộng con trai vẫn là rào cản lớn

Theo báo cáo, tại thời điểm 1/4/2025, tỷ số giới tính khi sinh ở mức 109 bé trai/100 bé gái sinh ra sống. Con số này đã tiệm cận mục tiêu định hướng đến năm 2030, song Bộ Y tế đánh giá đây mới là tín hiệu tích cực bước đầu. Trong giai đoạn 2021-2024, tỷ số này vẫn dao động ở mức cao, từ 111,4 bé trai/100 bé gái trở lên, đồng thời có sự khác biệt đáng kể giữa các năm, vùng miền và địa phương.

Đáng chú ý, một số địa phương vẫn ghi nhận tỷ số giới tính khi sinh cao, thậm chí tăng cục bộ. Điều này cho thấy nguy cơ mất cân bằng giới tính khi sinh (MCBGTKS) có thể quay trở lại nếu các biện pháp can thiệp không được duy trì thường xuyên, liên tục và đủ mạnh.

Báo cáo xác định các yếu tố văn hóa - xã hội là một trong những nguyên nhân gốc rễ khiến cân bằng giới tính khi sinh kéo dài. Tâm lý ưa thích con trai vẫn tồn tại ở một bộ phận người dân, đặc biệt tại một số vùng và nhóm dân cư.

Nhiều gia đình vẫn kỳ vọng có con trai để nối dõi, thờ cúng tổ tiên hoặc coi con trai là chỗ dựa khi về già. Đáng chú ý, có 56/57 báo cáo của các tỉnh, thành đồng thuận với nhận định này.

Tại một số địa phương như Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Nam Định, áp lực từ gia đình, dòng họ cùng tâm lý muốn "dự phòng rủi ro" khi về già vẫn có thể thúc đẩy các cặp vợ chồng lựa chọn giới tính thai nhi.

Đây là vấn đề khó giải quyết trong thời gian ngắn bởi không chỉ liên quan đến quyết định sinh con mà còn bắt nguồn từ những quan niệm đã tồn tại lâu dài về vai trò của nam giới và phụ nữ trong gia đình.

Tỷ số giới tính khi sinh đã giảm về 109 bé trai/100 bé gái. Ảnh: Magnific.

Trong khi đó, sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ y tế lại tạo thêm thách thức mới. Các kỹ thuật giúp xác định sớm giới tính thai nhi ngày càng phổ biến, dễ tiếp cận, đặc biệt tại khu vực y tế tư nhân. Hoạt động quảng cáo, cung cấp thông tin liên quan đến lựa chọn giới tính thai nhi diễn ra ngày càng tinh vi, trong khi cơ chế giám sát và chế tài xử lý vi phạm trên môi trường mạng chưa theo kịp thực tế.

Nguồn lực hạn chế, truyền thông chưa theo kịp

Theo Bộ Y tế, nguồn lực dành cho kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh chưa ổn định. Sau khi Chương trình mục tiêu Y tế - Dân số kết thúc cuối năm 2020, kinh phí từ Trung ương có xu hướng giảm, trong khi nhiều địa phương khó cân đối ngân sách. Việc bố trí kinh phí tại một số nơi chưa kịp thời, ảnh hưởng đến duy trì các mô hình can thiệp.

Chính sách hỗ trợ gia đình sinh con một bề là gái, nâng cao vị thế trẻ em gái và giảm tâm lý phụ thuộc vào con trai cũng chưa đồng bộ. Hệ thống an sinh xã hội, nhất là đối với người cao tuổi, chưa đủ mạnh để thay đổi quan niệm coi con trai là chỗ dựa khi về già.

Việc triển khai giữa các địa phương còn thiếu đồng đều. Một số nơi chưa coi kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh là nhiệm vụ ưu tiên, trong khi phối hợp giữa ngành Y tế với các sở, ban, ngành chưa thường xuyên.

Các cơ sở y tế tư nhân dễ tiếp cận công nghệ xác định giới tính thai nhi. Ảnh minh họa: Trần Hiền.

Công tác truyền thông cũng chưa đáp ứng yêu cầu. Nội dung, hình thức còn thiếu chiều sâu, chưa phù hợp với từng nhóm đối tượng và đặc điểm văn hóa vùng miền. Một số hoạt động còn mang tính hình thức, khó tiếp cận hiệu quả thanh niên, công nhân khu công nghiệp và người dân vùng sâu, vùng xa.

Hiệu lực quản lý nhà nước và thực thi pháp luật vẫn là điểm nghẽn. Việc thanh tra, kiểm tra, phát hiện vi phạm gặp khó do thủ đoạn ngày càng tinh vi, khó thu thập chứng cứ, trong khi chế tài xử phạt một số hành vi chưa đủ sức răn đe.

Lực lượng thanh tra chuyên ngành dân số còn mỏng, hạn chế về nhân lực, nghiệp vụ và trang thiết bị. Cán bộ dân số cơ sở tại một số địa phương biến động, phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ, ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai.

Những hạn chế này càng đáng lưu ý khi các cơ sở y tế tư nhân dễ tiếp cận công nghệ xác định giới tính thai nhi, còn hoạt động quảng cáo, tư vấn lựa chọn giới tính có thể chuyển lên môi trường trực tuyến.

Nguy cơ "thừa nam, thiếu nữ"

Nếu mất cân bằng giới tính khi sinh gia tăng trở lại, chênh lệch giới tính trong độ tuổi kết hôn có thể ngày càng lớn, dẫn đến tình trạng "thừa nam, thiếu nữ", tạo sức ép hôn nhân và kéo theo nguy cơ bất bình đẳng giới, mua bán phụ nữ, trẻ em gái và bạo lực giới.

Do đó, Bộ Y tế cho rằng kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh phải gắn với bình đẳng giới, nâng cao vị thế phụ nữ và trẻ em gái và củng cố an sinh xã hội. Các giải pháp cần chuyển từ dàn trải sang có trọng tâm, ưu tiên địa bàn có tỷ số giới tính khi sinh cao và nhóm nguy cơ.

Cùng với đổi mới truyền thông, Bộ Y tế cho rằng cần tăng kiểm tra các cơ sở y tế, xử lý nghiêm hành vi lựa chọn giới tính thai nhi, bảo đảm nguồn lực dài hạn và củng cố đội ngũ cán bộ dân số.

Việt Nam cũng cần tăng cường dự báo, giám sát và xây dựng cơ sở dữ liệu dân số hiện đại để sớm phát hiện biến động và kịp thời điều chỉnh chính sách.