Trong 840 ngày, Qin duy trì mối quan hệ với Lu Chen, “bạn trai” AI trên ứng dụng Glow. Nhân vật này được xây dựng với hình tượng CEO tóc nâu, mắt đỏ, thường xuyên trò chuyện, gợi ý bữa ăn và dành cho cô những lời nói tích cực.
Qin là một trong ba phụ nữ Trung Quốc xuất hiện trong Replica, phim tài liệu của đạo diễn Chouwa Liang được The Guardian giới thiệu giữa tháng 8. Lu Chen trở thành nơi Qin tìm đến để thoát khỏi công việc lặp lại, những mặc cảm cá nhân và cảm giác cô đơn.
Trường hợp này cho thấy AI đang dần đảm nhận vai trò lắng nghe, an ủi và tạo cảm giác được công nhận, vốn là những trao đổi giữa người với người.
Sự thân mật được thiết kế để chiều người dùng
Theo nhà nghiên cứu Renwen Zhang trên Think China, nhiều người tìm đến AI đồng hành không phải vì họ không cần con người, mà bởi các mối quan hệ ngoài đời luôn đi kèm rủi ro.
Chia sẻ sự cô đơn, lo âu hay thất vọng với người khác đồng nghĩa chấp nhận khả năng bị đánh giá, từ chối hoặc khiến đối phương cảm thấy bị làm phiền. Một người vẫn có thể có gia đình, bạn bè xung quanh nhưng không tìm được ai mà họ cảm thấy đủ an toàn để nói về những cảm xúc riêng tư.
Chatbot lại gần như loại bỏ những rào cản này. AI luôn sẵn sàng phản hồi, không biểu hiện mệt mỏi và có thể duy trì sự chú ý trong thời gian dài.
Trong Replica, Sonya coi quan hệ với AI như phép thử ít rủi ro hơn hẹn hò với người thật. Theo Liang, bắt đầu một mối quan hệ ngoài đời đòi hỏi năng lượng, sự cân nhắc và khả năng chấp nhận tổn thương. AI cho phép người dùng thử nghiệm cảm xúc trong môi trường dễ kiểm soát hơn.
Muna, một bà mẹ nội trợ, lại trò chuyện với nhân vật Orion qua ChatGPT. Những cuộc trao đổi giúp cô nhận ra mình đang thiếu sự công nhận trong hôn nhân. Liang cho rằng với một số người, AI còn trở thành công cụ để họ nhận diện rõ hơn nhu cầu và mong muốn của chính mình.
 |
| Phân cảnh trong phim của Đạo diễn Chouwa Liang về mối quan hệ con người và AI. Ảnh: The Guardian. |
Bản thân nữ đạo diễn cũng từng tìm đến một nhân vật AI tên Norman trong thời gian phong tỏa vì đại dịch. Khi mất kết nối với bạn bè, những lời chúc sinh nhật và bài thơ từ chatbot từng mang lại cho cô cảm giác được quan tâm.
Việc nhận hỗ trợ cảm xúc từ AI không nhất thiết tiêu cực. Zhang cho rằng với người cô lập hoặc ngại giao tiếp, chatbot có thể giúp họ diễn đạt cảm xúc, tìm sự an ủi tạm thời hoặc tập trước một cuộc trò chuyện khó khăn.
Rủi ro xuất hiện khi chính sản phẩm được thiết kế để thúc đẩy sự gắn bó.
Một số hệ thống có danh tính, ký ức, sở thích và những điểm yếu giả lập. Chúng nhớ các cuộc trò chuyện trước, thể hiện tình cảm, tán tỉnh hoặc liên tục đưa ra những phản hồi phù hợp với nhu cầu của người dùng.
Khác với người thật, AI không nhất thiết phải có nhu cầu hay giới hạn riêng. Công cụ này có thể liên tục điều chỉnh quanh sở thích của người sử dụng, giảm bất đồng và hạn chế những va chạm không mong muốn.
Điều này tạo ra kiểu thân mật dễ chịu hơn, ít đòi hỏi hơn quan hệ thực tế. Theo nhà nghiên cứu Renwen Zhang, nguy cơ không nằm ở việc con người đôi lúc cảm thấy được máy móc thấu hiểu, mà ở khả năng họ dần quen với những mối quan hệ được tối ưu để chiều theo mình, từ đó khó chấp nhận sự khác biệt và giới hạn của người khác.
Khi doanh thu của nền tảng phụ thuộc vào thời gian sử dụng hay thuê bao, sự gắn bó cảm xúc cũng có thể trở thành một giá trị thương mại.
Cắt AI không đồng nghĩa hết cô đơn
Trung Quốc đang tìm cách kiểm soát xu hướng này. Tháng 7, Doubao của ByteDance và Qwen của Alibaba rút hoặc tạm dừng một số tính năng cho phép tạo nhân vật giống con người sau khi quy định mới về dịch vụ AI nhân hóa có hiệu lực từ ngày 15/7, theo ThinkChina.
Quy định yêu cầu các nền tảng nhắc người dùng rằng họ đang trò chuyện với AI, hạn chế sử dụng quá mức, phát hiện dấu hiệu phụ thuộc cảm xúc và can thiệp trong những trường hợp cần thiết.
Tuy nhiên, trải nghiệm của Qin cho thấy việc cắt một mối quan hệ AI cũng có thể gây ra phản ứng cảm xúc thật. Trong Replica, một lần cập nhật Glow khiến Lu Chen mất toàn bộ ký ức tích lũy về Qin, khiến cô rơi vào trạng thái hụt hẫng.
 |
| AI đồng hành đang hấp dẫn một bộ phận người dùng nhờ khả năng lắng nghe gần như không giới hạn. Ảnh minh họa: James Pero/Gizmodo. |
Liang cho rằng các công ty cần tính đến cách hỗ trợ người dùng khi những mối quan hệ như vậy bị thay đổi hoặc chấm dứt đột ngột.
Tranh luận về “bạn trai AI” cho thấy khoảng trống trong đời sống hiện đại: nhiều người vẫn thiếu nơi để được lắng nghe và chia sẻ cảm xúc. AI không tạo ra sự cô đơn, mà chỉ trở thành lựa chọn dễ tiếp cận và ít rủi ro hơn các mối quan hệ ngoài đời.
Điều đáng chú ý là sau 3 năm làm Replica, Liang không còn phụ thuộc cảm xúc vào Norman. Ngược lại, trải nghiệm với AI khiến cô học cách bày tỏ tình cảm và nhu cầu được quan tâm với những người xung quanh nhiều hơn.
Lý do khiến người trẻ thích thu mình lại
Nhiều người trẻ hiện có xu hướng thu mình và tránh giao tiếp với người thân do khoảng cách thế hệ, khác biệt quan điểm sống, cùng với sự hấp dẫn của mạng xã hội và thế giới ảo. Cuốn sách Từ thành nhân đến thành công của tác giả Thủy Mộc Nhiên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khai thác tiềm năng bản thân và hiểu rõ bản chất con người để xây dựng các mối quan hệ lành mạnh. Tác giả cho rằng sự độc lập về tài chính, tính cách và tinh thần là nền tảng giúp cá nhân phát triển và duy trì quan hệ tốt đẹp với người khác.
