Trung Quốc 'mở cửa' hang động nghìn năm

Dưới cái nắng gay gắt của tháng 7, Zhang, một giáo viên trung học đến từ miền Bắc Trung Quốc, đứng trước Trung tâm Triển lãm Kỹ thuật số của hang Mạc Cao. Công trình hiện đại này được thiết kế mô phỏng những đụn cát xung quanh, tạo cảm giác như một phần của sa mạc.

Không lâu sau, Zhang cùng những du khách khác sẽ lên xe buýt đến chân núi Minh Sa để tham quan quần thể hang động nguyên bản. Nơi đây có 492 hang, lưu giữ các bức bích họa và tượng Phật kéo dài hơn một thiên niên kỷ. Hang Mạc Cao hiện là Di sản Thế giới được UNESCO công nhận và được kiểm soát nghiêm ngặt lượng khách ra vào nhằm hạn chế tác động lên các tác phẩm mong manh bên trong.

Trước khi lên xe, Zhang vừa xem xong hai bộ phim giới thiệu về di sản, gồm “Một nghìn năm hang Mạc Cao” và “Cung điện Đức Phật huy hoàng”. Bộ phim thứ hai được trình chiếu trong rạp mái vòm với hình ảnh bao phủ 360 độ.

Đôi mắt ông ánh lên vẻ hào hứng. “Khung cảnh ngoạn mục đến mức tôi không biết phải nói gì. Tôi hy vọng những di sản khác ở Trung Quốc cũng có thể được giới thiệu theo cách này”, ông nói.

Nằm tại Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc, hang Mạc Cao là một trong những kho tàng nghệ thuật Phật giáo quan trọng nhất thế giới. Quần thể hiện còn 492 hang, lưu giữ khoảng 45.000 m2 bích họa và hơn 2.000 tượng điêu khắc, trải dài khoảng 1.000 năm lịch sử nghệ thuật Phật giáo, theo Nature. UNESCO ghi danh Mạc Cao vào danh sách Di sản Thế giới năm 1987.

Nhưng di sản quý giá này cũng đặc biệt mong manh. Môi trường sa mạc, cùng lượng khách ngày càng lớn, có thể tác động đến điều kiện nhiệt độ, độ ẩm và nồng độ CO2 bên trong hang.

Vì vậy, bảo tồn luôn được đặt lên trước việc mở cửa tham quan. UNESCO ghi nhận Mạc Cao đã xây dựng hệ thống nghiên cứu sức chứa, đặt giới hạn khách và áp dụng cơ chế đặt vé, phân bổ thời gian tham quan nhằm giảm tác động lên các hang động.

Trong bối cảnh đó, công nghệ số trở thành một cách để mở rộng trải nghiệm mà không cần đưa thêm người vào những không gian dễ tổn thương.

Nhân viên kiểm tra các bức tranh tường kỹ thuật số bên trong hang Mạc Cao ở Đôn Hoàng. Ảnh: VCG.

Công nghệ bước vào di sản nghìn năm

Sự kết hợp giữa di sản văn hóa và công nghệ số đặt ra một nghịch lý. Di sản gắn với quá khứ, với những vật thể đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, trong khi công nghệ hướng về tương lai và những hình thức trải nghiệm mới. Nhưng tại Mạc Cao, chúng đan xen chặt chẽ, qua đó cho thấy công nghệ không nhất thiết phải cạnh tranh với di sản vật thể.

Một nữ nghệ sĩ trung niên người Anh đến đây cùng bạn đời có phản ứng khá khác biệt so với người đi cùng. Bà đặc biệt chú ý đến mùi bên trong hang, sự pha trộn giữa bụi, hơi ẩm và dấu vết của thời gian. Theo bà, đó là thứ gần như không thể tái tạo bằng công nghệ số.

Ngược lại, người bạn đồng hành của bà hoàn toàn hài lòng với các triển lãm kỹ thuật số. “Tôi đã được trải nghiệm đủ rồi. Chỉ cần xem phiên bản kỹ thuật số cũng được”, ông nói với Sixth Tone.

Ông liên tưởng đến hang Lascaux ở Pháp, nơi bản sao được mở cửa cho khách tham quan trong khi hang nguyên bản đã đóng cửa từ năm 1963 để bảo vệ những bức tranh thời tiền sử.

Sự đối lập này cho thấy giá trị của số hóa không chỉ nằm ở việc làm cho một di sản trở nên sống động hơn. Trong một số trường hợp, đó còn là cách duy nhất để công chúng tiếp cận những tác phẩm mà con người không thể bước vào tận nơi.

Một du khách sử dụng kính thực tế ảo để khám phá hang động Mogao ảo ở Đôn Hoàng tháng 5/2026. Ảnh: VCG.

Dự án “Đôn Hoàng số” bắt đầu được phát triển từ cuối những năm 1980. Hơn 200 hang đã được ghi lại bằng ảnh, kỹ thuật ghép ảnh và quét laser, sau đó chuyển thành các sản phẩm số như phim, triển lãm tương tác, thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR).

Một số hang thậm chí chỉ có thể được tiếp cận thông qua những hình thức này. Hang 285 được xây dựng dưới thời Tây Ngụy, với những dòng chữ ghi niên đại 538 và 539. Đây là một trong những hang cổ quan trọng tại Mạc Cao, nổi tiếng với hệ thống bích họa phong phú và sự pha trộn của nhiều phong cách nghệ thuật.

Ảnh GIF cho thấy một du khách đang chụp ảnh hang động ảo tại triển lãm thực tế ảo Hang Mogao 285. Ảnh: Xiaohongshu.

Hiện hang đóng cửa để bảo tồn nhưng trong triển lãm VR, du khách vẫn có thể bước vào phiên bản kỹ thuật số, khám phá các câu chuyện được thể hiện trên bích họa và tương tác với những nhân vật thần thoại.

Wang, một du khách đến từ Thâm Quyến cùng con nhỏ, cho rằng trải nghiệm này thậm chí thú vị hơn việc đứng trước hang thật.

“VR cho tôi thấy khung cảnh của hang đồng thời kể lại câu chuyện rất chi tiết. Nó thậm chí còn vượt qua trải nghiệm ở hang thật”, bà nói.

Đây cũng là điểm khiến VR khác với một bản sao thông thường. Công nghệ không chỉ tái tạo hình ảnh của hang mà còn tạo ra một không gian trải nghiệm mới, nơi du khách có thể phóng to chi tiết, tương tác với các nhân vật và khám phá những khu vực mà họ không thể bước vào ngoài đời.

Một nghiên cứu công bố năm 2026 về trải nghiệm VR của dự án Đôn Hoàng số cho biết thư viện tài nguyên kỹ thuật số của dự án đã ghi nhận hơn 23 triệu lượt truy cập tính đến năm 2024, với người dùng đến từ 78 quốc gia.

Những con số này cho thấy di sản không còn bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý hay sức chứa vật lý của hang động.

Điều công nghệ không thể thay thế

Tuy nhiên, trải nghiệm số càng phát triển lại càng làm rõ một câu hỏi rằng liệu một bản sao kỹ thuật số có thể thay thế cảm giác đứng trước tác phẩm nguyên bản?

Câu trả lời từ những du khách tại Mạc Cao dường như là chưa. Hang 61 lưu giữ một trong những bức tranh phong cảnh Phật giáo lịch sử lớn nhất còn tồn tại tại đây. Bức tranh mô tả những tuyến đường hành hương tới núi Ngũ Đài dưới thời nhà Đường, cách Mạc Cao hơn 2.000 km về phía đông.

Hình ảnh của bức tranh cũng xuất hiện trong bộ phim trình chiếu tại Trung tâm Triển lãm Kỹ thuật số.

Một sinh viên tên Xiaoyang cho biết hình ảnh trên màn hình rất sáng và rõ, nhưng khi đứng trước bức tranh thật, cảm nhận của cô thay đổi.

“Trên màn hình, tôi biết đó là hình ảnh rất chân thực, nhưng tôi không cảm nhận được dấu vết của thời gian”, cô nói.

Chỉ khi đứng trong hang, cô mới bắt đầu hình dung những người xưa đã đi qua núi Ngũ Đài như thế nào và các họa sĩ cách đây hàng nghìn năm đã đưa thế giới ấy lên bức tường ra sao.

Đó là điều mà công nghệ khó tái tạo. Một bản quét có thể cho hình ảnh sắc nét hơn bản gốc, nhưng không thể hoàn toàn truyền tải tuổi đời của vật liệu, dấu vết hao mòn hay cảm giác đang đứng trong một không gian đã tồn tại qua hàng nghìn năm.

Bởi vậy, phiên bản số và bản gốc thực chất phục vụ hai nhu cầu khác nhau. Công nghệ giúp người xem nhìn rõ hơn, tiếp cận nhiều hơn và bước vào những nơi không thể mở cửa. Hang thật lại đem đến cảm giác về vật chất, không gian và thời gian.

Du khách khám phá triển lãm “Kho báu trong hang động” gần hang Mogao số 16 và 17 ở Đôn Hoàng. Ảnh: VCG.

Đưa những báu vật thất tán trở lại

Công nghệ số còn giúp Mạc Cao giải quyết một vấn đề khác: phân tán của các hiện vật.

Đầu thế kỷ 20, hơn 70.000 bản thảo, tranh vẽ và hiện vật được phát hiện trong Tàng Kinh Động, hay hang 17. Phần lớn sau đó rời khỏi Đôn Hoàng và hiện nằm trong các bộ sưu tập ở nhiều quốc gia.

Thông qua hợp tác với các tổ chức quốc tế, Viện Nghiên cứu Đôn Hoàng đang đưa những hiện vật này trở lại với nhau trong không gian kỹ thuật số.

Cách tiếp cận này cho thấy số hóa không đơn thuần là tạo ra một “bản sao” của di sản. Nó có thể kết nối những thứ đã bị chia cắt bởi thời gian và khoảng cách, đồng thời giúp công chúng tiếp cận những giá trị mà không gian vật lý không còn đủ khả năng cung cấp.

Tại Mạc Cao, công nghệ vì thế không nhất thiết phải thay thế trải nghiệm nguyên bản. Giá trị lớn nhất nằm ở việc hai hình thức bổ trợ cho nhau.

UNESCO cũng đánh giá mô hình của Mạc Cao là một ví dụ đáng chú ý về việc kết hợp bảo tồn, quản lý khách tham quan và công nghệ số. Mục tiêu là để công chúng tiếp cận đầy đủ hơn giá trị của di sản nhưng vẫn đặt việc bảo vệ tính nguyên vẹn và xác thực lên hàng đầu.