 |
| Hiện trường vụ tai nạn Learjet 60 của Mỹ. Ảnh: Airdatanews |
Chiều 1/11 (giờ địa phương), chiếc máy bay phản lực Learjet 60 chở 9 người lao xuống một khu dân cư tại hạt Palm Beach, bang Florida (Mỹ), khiến toàn bộ người trên máy bay thiệt mạng. Thống đốc bang Florida Ron DeSantis gọi đây là một “thảm kịch kinh hoàng”. Ông mô tả chiếc máy bay lao xuống như một quả tên lửa, sau đó phát nổ lớn, khiến các mảnh vỡ văng ra xung quanh.
Vụ tai nạn một lần nữa thu hút sự chú ý đến các sự cố liên quan đến máy bay tư nhân, máy bay cỡ nhỏ và trực thăng tại Mỹ.
Một trong những yếu tố đáng chú ý là quy mô rất lớn của hoạt động hàng không chung (General Aviation – GA), bên cạnh những rủi ro liên quan đến kỹ năng phi công và điều kiện thời tiết.
Hơn 200.000 máy bay thuộc nhóm hàng không chung hoặc tư nhân
Khác với lĩnh vực hàng không thương mại gắn với hoạt động vận chuyển hành khách hoặc hàng hóa để kinh doanh theo lịch trình, hàng không chung là nhóm hoạt động hàng không dân dụng bao gồm nhiều loại máy bay và mục đích sử dụng, từ máy bay cá nhân, máy bay phục vụ doanh nghiệp, huấn luyện phi công đến khảo sát, cứu hộ và hoạt động nông nghiệp.
Hàng không chung không chỉ có máy bay cỡ nhỏ, nhóm này còn bao gồm trực thăng, máy bay tự chế, khinh khí cầu và cả những dòng phản lực thương gia hiện đại.
 |
| Hiện trường vụ tai nạn Learjet 60 của Mỹ. Ảnh: Reuters. |
Quy mô của lĩnh vực này tại Mỹ đặc biệt lớn. Theo dữ liệu của Cục Thống kê Giao thông Mỹ (BTS), năm 2023 nước này có 209.703 máy bay thuộc nhóm hàng không chung hoặc do tư nhân sở hữu, trong khi số máy bay thương mại là 7.572 chiếc.
Trong cuộc trao đổi với ABC News, Mike Ginter, chuyên gia thuộc Hiệp hội Chủ sở hữu và Phi công máy bay Mỹ (AOPA), cho rằng số lượng máy bay và phi công lớn hơn cũng có thể khiến số vụ tai nạn được ghi nhận trong dữ liệu của Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB) cao hơn.
Đến tháng 5/2025, Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) cho biết nước này có hơn 275.000 máy bay thuộc nhóm hàng không chung, chiếm trên 90% tổng số máy bay đăng ký.
Mất kiểm soát máy bay và yêu cầu duy trì kỹ năng phi công
Bên cạnh quy mô hoạt động, khả năng xử lý tình huống của phi công cũng là vấn đề được các cơ quan an toàn hàng không Mỹ quan tâm, đặc biệt trong lĩnh vực hàng không chung.
Theo Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB), trong giai đoạn 2008-2014, khoảng 47% số vụ tai nạn chết người liên quan đến máy bay cánh cố định thuộc hàng không chung có yếu tố phi công mất kiểm soát máy bay khi đang bay. Những vụ tai nạn này khiến 1.210 người thiệt mạng.
NTSB cho rằng việc duy trì kỹ năng bay là một thách thức đối với phi công hàng không chung. Khác với phi công hàng không thương mại thường xuyên tham gia các chương trình huấn luyện và kiểm tra định kỳ theo hệ thống của hãng và nhà chức trách, một số phi công GA có khoảng cách dài hơn giữa các lần huấn luyện hoặc giữa những chuyến bay.
Theo quy định được NTSB đề cập trong nghiên cứu, phi công phải hoàn thành một đợt đánh giá bay định kỳ sau mỗi 24 tháng, bao gồm ít nhất một giờ trao đổi lý thuyết và một giờ thực hành. Cơ quan này cảnh báo việc ít có cơ hội thực hành có thể khiến phi công gặp khó khăn khi phải xử lý những tình huống bất ngờ.
Mất kiểm soát khi đang bay là tình trạng máy bay không còn duy trì được trạng thái bay ổn định theo ý muốn của phi công. Máy bay có thể bị nghiêng, chúi xuống hoặc rơi vào trạng thái mất lực nâng. Nếu không kịp nhận biết và xử lý, phi công có thể không còn đủ thời gian để đưa máy bay trở lại trạng thái an toàn.
Đây là một trong những nhóm rủi ro nghiêm trọng mà NTSB tập trung tìm cách giảm thiểu.
Thời tiết xấu làm tăng nguy cơ tai nạn
Với vụ Learjet 60, một chi tiết đáng chú ý là phi công đã báo cáo tình trạng đóng băng và nhiễu động trước khi máy bay lao xuống. Khu vực Florida khi đó cũng có mưa lớn và dông bão.
Tuy nhiên, những thông tin này chưa đủ để xác định thời tiết là nguyên nhân gây tai nạn.
Trong hàng không, thời tiết bất lợi có thể tạo ra nhiều rủi ro cùng lúc. Băng tích tụ trên cánh và các bộ phận của máy bay có thể làm thay đổi đặc tính khí động học, ảnh hưởng đến lực nâng và khả năng điều khiển.
Nhiễu động mạnh có thể khiến máy bay rung lắc, thay đổi độ cao hoặc hướng bay. Mưa lớn, mây dày và tầm nhìn hạn chế cũng khiến phi công khó quan sát địa hình và các dấu hiệu bên ngoài.
 |
Theo nghiên cứu của NTSB, khoảng 2/3 số vụ tai nạn hàng không chung xảy ra trong điều kiện thời tiết xấu, khi phi công không thể quan sát bên ngoài bằng mắt thường mà phải dựa vào các thiết bị trong buồng lái..
Một nguy cơ khác là mất phương hướng không gian. Hiện tượng này xảy ra khi phi công không thể xác định chính xác máy bay đang nghiêng, lên cao hay hạ xuống.
Trong điều kiện tầm nhìn hạn chế, các tín hiệu cảm giác từ cơ thể có thể đánh lừa con người, khiến phi công tưởng máy bay đang bay ổn định dù thực tế đang nghiêng hoặc thay đổi độ cao.
Nếu không nhận biết kịp thời và đọc chính xác các thiết bị trong buồng lái, phi công có thể đưa ra thao tác sai, khiến máy bay rơi vào trạng thái mất kiểm soát.
Vì vậy, NTSB đặc biệt nhấn mạnh việc nhận biết sớm thời tiết nguy hiểm, đánh giá đúng khả năng của bản thân và sẵn sàng thay đổi hoặc hủy chuyến bay khi điều kiện không bảo đảm.
Nhìn chung, quy mô lớn và tính đa dạng của hoạt động hàng không chung, cùng những rủi ro liên quan đến kỹ năng phi công và thời tiết, là các yếu tố giúp lý giải vì sao tai nạn máy bay tư nhân, máy bay nhỏ thường được ghi nhận tại Mỹ.
Sách hay về hàng không
The Great Air Race - John Lancaster kể câu chuyện về những người đã đánh đổi mạng sống của mình để ngày nay chúng ta có thể xách vali lên, bay từ nước này sang nước khác.
Trong cuốn sách, tác giả giới thiệu với độc giả những cảnh tượng xa lạ với các chuyến bay ngày nay. Máy bay tham gia cuộc đua không có phanh hoặc dù. Các cụm từ mô tả kịch tính như “một màng lửa cuộn phía sau động cơ” xuất hiện trong hàng chục đoạn, xuyên suốt cuốn sách.
