Khoảng 8h37 ngày 26/8, một phần khổng lồ của sông băng ở dãy Himalaya bất ngờ tách khỏi khối băng chính và lao xuống đáy thung lũng trong Vườn quốc gia Langtang của Nepal. Khu vực này nằm cách thủ đô Kathmandu khoảng 60 km về phía bắc, gần biên giới miền núi Nepal - Tây Tạng.
Sức mạnh của cú sụp đổ lớn đến mức những rung chấn ban đầu được xác định là một trận động đất mạnh 4,4 độ. Tuy nhiên, Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) sau đó xác định rung chấn thực chất phát sinh từ chính vụ sụp đổ của băng và đá, với cường độ tương đương 5,2 độ.
Từ khu vực sụp đổ, khối băng, đá và bùn tràn xuống sông Lhende Khola, con sông chảy dọc biên giới Nepal - Tây Tạng, rồi tiếp tục đổ vào hệ thống sông Bhotekoshi và Trishuli.
Một lượng nước, bùn đất, đá tảng và băng khổng lồ nhanh chóng biến thành dòng lũ quét tốc độ cao, lao xuống các thị trấn phía bắc Nepal, trong đó có nhiều khu vực nổi tiếng với hoạt động leo núi và hành hương.
Ảnh vệ tinh cho thấy một phần lớn sông băng gần đỉnh Langtang Lirung đã tách khỏi khối băng chính, khi so sánh với hình ảnh được ghi nhận vài ngày trước đó.
 |
 |
Một khối băng và đá khổng lồ sau đó tràn xuống sông Lhende Khola, con sông chảy dọc khu vực biên giới miền núi Nepal - Tây Tạng.
Dòng đất đá ập vào cảng Gyirong ở Tây Tạng và tràn sang Nepal, tạo ra những trận lũ quét với tốc độ cao. Nước lũ cuốn phăng nhiều tuyến đường, các công trình điện và nhấn chìm nhiều ngôi làng.
 |
"Khối bê tông lỏng" đổ xuống
Những video ghi lại tại cửa khẩu Gyirong, tuyến kết nối Nepal với Tây Tạng, cho thấy người dân chạy tháo thân khi bức tường bùn đá khổng lồ nghiền nát các tòa nhà và cuốn phăng hàng loạt xe buýt.
Tại Nepal, nhà cửa và đường sá bị dòng nước cuốn trôi chỉ trong vài giây.
“Đó là một khối bùn khổng lồ cuồn cuộn lao thẳng về phía chúng tôi”, ông Keshav Prasad Baral, 68 tuổi, một người sống sót đang được điều trị tại một bệnh viện nhỏ, kể lại.
“Khi dòng bùn đến gần, nó ngày càng dâng cao. Lúc thấy bùn tràn vào nhà, tôi cố nắm tay vợ và đưa bà ấy lên sân thượng. Nhưng bà ấy đã bị dòng bùn cuốn đi. Bốn, năm giờ sau, một trực thăng đến cứu tôi. Vợ tôi vẫn ở đâu đó dưới lớp bùn. Bà ấy không còn nữa”.
Sức tàn phá khủng khiếp của trận lũ còn được thể hiện qua một đoạn video ghi lại cảnh cây cầu bắc qua sông Trishuli bị dòng nước cuồn cuộn cuốn phăng, giống như một cơn sóng thần. Chỉ trong thời gian ngắn, những ngôi nhà nhiều tầng cũng bị nước nhấn chìm khi dòng lũ xé toạc khu dân cư ven sông.
 |
| Các camera giám sát được lắp đặt tại xd đã ghi lại khoảnh khắc thảm họa xảy ra, cho thấy một dòng bùn khổng lồ màu nâu tràn xuống từ thung lũng Nepal, nhấn chìm trực tiếp tòa nhà cảng Gyirong và những người đang cố gắng thoát thân. |
 |
| Một góc khác cho thấy dòng lũ tàn phá cảng Gyirong. |
 |
| Lũ quét phá hủy cầu và các tòa nhà dọc sông Trishuli ở Nepal. |
Nhà địa chất Guo Zhaocheng thuộc chính phủ Trung Quốc cho biết dòng bùn đá hình thành sau vụ tuyết lở băng đã di chuyển với tốc độ khoảng 50 m/s tương đương 180 km/h, khiến người dân gần như không có thời gian phản ứng. Dòng vật chất này kéo dài hơn 20 km.
Hatim Sharif, nhà thủy văn học tại Đại học Texas ở San Antonio, cho biết hỗn hợp bùn và nước di chuyển với tốc độ cao tạo thành một tổ hợp chết người, “giống như bê tông lỏng” và gần như không thể chạy thoát, theo Guardian.
Hình ảnh vệ tinh chụp phía trên Kolpurtar cho thấy sức tàn phá của dòng lũ: bùn, nước và đất đá đã nuốt chửng cả những khu vực rộng lớn ở hai bên bờ sông.
 |
| Hình ảnh từ máy bay không người lái cho thấy bùn bao phủ các khu nhà sau trận lũ quét ở Trishuli, huyện Nuwakot (Nepal) ngày 27/8. Ảnh: Reuters. |
Công tác cứu hộ gặp nhiều khó khăn trong ngày 27/8 do cơ sở hạ tầng bị hư hại và mực nước các con sông cao bất thường. Trực thăng không thể hạ cánh xuống các khu vực chịu ảnh hưởng nặng như Syapru Besi và Timure thuộc vùng Rasuwa, nơi có khoảng 50.000 người sinh sống.
Lực lượng cứu hộ phải lội qua bùn đất và lớp bùn nhão để tìm kiếm người sống sót, sau khi nước lũ nhấn chìm các tầng thấp của nhiều tòa nhà cao tầng.
Hội Chữ thập đỏ Nepal cho biết nhiều ngôi làng đã bị phá hủy hoàn toàn. Đường sá và cầu cống bị hư hỏng, khiến nhiều cộng đồng bị cô lập và lực lượng cứu hộ gặp khó khăn trong tiếp cận. Quy mô đầy đủ của thảm họa vẫn chưa được xác định.
Vì sao sông băng sụp đổ, lũ quét lan hàng trăm km?
Nguyên nhân trực tiếp khiến phần sông băng gần đỉnh Langtang Lirung sụp đổ vẫn chưa được xác định. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng tình trạng khí hậu ấm lên có thể đã làm gia tăng những yếu tố khiến băng và đá ở vùng núi cao trở nên kém ổn định.
Nhiệt độ tăng khiến sông băng tan nhanh hơn, làm gia tăng lượng nước tan chảy và suy giảm lớp băng vốn góp phần giữ ổn định các sườn núi dốc. Đồng thời, những thay đổi trong chu kỳ đóng băng, tan băng và lượng mưa có thể làm cấu trúc núi đá suy yếu, từ đó gia tăng nguy cơ xảy ra các vụ sụp đổ lớn.
Simon Cox, nhà khoa học trưởng chương trình Núi và Biển thuộc Tổ chức Khoa học Địa cầu New Zealand, nhận định biến đổi khí hậu đang tạo ra những điều kiện thuận lợi cho sự mất ổn định của các khối băng và đá ở vùng núi cao. Theo ông, đây có thể là một trong những yếu tố khiến các vụ sụp đổ và chuỗi hiểm họa liên hoàn xuất hiện thường xuyên hơn.
Dẫu vậy, các chuyên gia lưu ý chưa thể xem biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp và duy nhất dẫn đến vụ sụp đổ. Song, nhiệt độ tăng và tốc độ tan băng nhanh hơn nhiều khả năng đã góp phần làm gia tăng rủi ro tại khu vực vốn dễ xảy ra sạt lở và lũ quét.
Một khi khối băng sụp xuống, lượng nước, băng, đá và trầm tích khổng lồ được giải phóng, nhanh chóng hòa vào các dòng sông bên dưới. Địa hình Himalaya với những sườn núi dốc tạo điều kiện để dòng vật chất tăng tốc khi lao xuống vùng thấp, biến vụ sụp đổ ở thượng nguồn thành dòng lũ quét có sức tàn phá lớn và lan rộng ở hạ lưu.
Theo Reuters, lũ hình thành sau vụ sụp đổ tiếp tục lao qua các thung lũng ở Nepal, làm thay đổi dòng chảy của sông ở khu vực cách hiện trường hơn 100 km, gần biên giới Ấn Độ. Trên hành trình từ dãy Himalaya xuống vùng thấp, dòng nước đã trải qua độ chênh cao hơn 4.500 m, khiến cho sức tàn phá của dòng lũ thêm khủng khiếp.
 |
Trung tâm Quốc tế về Phát triển Núi tổng hợp (ICIMOD) ngày 26/8 cho biết trận lũ quét đã tạo ra một dòng nước, bùn đất và đá tảng cực mạnh, cuồn cuộn qua hệ thống sông Bhote Koshi và Trishuli. Tại khu vực Galchhi ở hạ lưu, mực nước được cho là đã tăng tới 9 m chỉ trong vòng 30 phút.
 |
Nói cách khác, khoảng cách hàng trăm km không phải là giới hạn đối với một dòng lũ được hình thành từ sự kết hợp giữa độ dốc địa hình lớn, lượng nước khổng lồ và khối lượng băng đá, trầm tích được giải phóng đột ngột. Khi dòng vật chất tiếp tục nhập vào mạng lưới sông ở hạ lưu, nó có thể truyền năng lượng và nước đi rất xa, đồng thời làm mực nước dâng nhanh và thay đổi dòng chảy.
Dãy Himalaya đặc biệt dễ xảy ra những chuỗi hiểm họa như vậy. Himalaya trải dài qua nhiều quốc gia ở Nam Á, sở hữu nhiều đỉnh núi cao nhất thế giới cùng những sông băng còn sót lại. Các sườn núi dốc và thung lũng sâu khiến lũ quét, sạt lở có thể lan nhanh từ vùng núi cao xuống khu dân cư ở hạ lưu.
 |
Trong bối cảnh khí hậu Trái Đất nóng lên do hoạt động của con người, các hiện tượng thời tiết cực đoan như gió mùa dữ dội và tình trạng sông băng tan chảy cũng xuất hiện ngày càng thường xuyên.
Các nhà nghiên cứu tại Kathmandu hồi đầu năm phát hiện những sông băng trên khắp khu vực Hindu Kush - Himalaya đang tan nhanh hơn. Tốc độ mất băng tại khu vực này đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000.
Những diễn biến trên cũng cho thấy thảm họa tại Nepal - Tây Tạng không chỉ là một vụ sụp đổ sông băng đơn lẻ. Tại địa hình hiểm trở của Himalaya, một biến động xảy ra ở vùng núi cao có thể nhanh chóng kích hoạt chuỗi hiểm họa liên hoàn, từ băng và đá sụp đổ, dòng bùn đá hình thành cho đến lũ quét lao xuống các khu dân cư cách hiện trường hàng trăm km.
Những cuốn sách hay về biến đổi khí hậu
“Những kiến thức cơ bản về biến đổi khí hậu”, “Băng - Những câu chuyện ly kỳ từ một thế giới đang dần biến mất”, “Thảm họa khí hậu - Chúng ta đã có gì và làm gì để ứng phó?”,... nằm trong số những cuốn sách giúp độc giả có cái nhìn trực diện và bao quát hơn khi nói đến vấn đề môi trường và biến đổi khí hậu.
Độc giả có thể xem thêm tại đây.
