|
|
Các nhân viên tại một công ty sản xuất phim ngắn. Ảnh: VCG. |
James Marriott, cây bút bình luận của The Times, lo ngại rằng con người sẽ ngày càng ít đọc sách.
Trong cuốn sách The New Dark Ages (tạm dịch: Những kỷ nguyên đen tối mới), Marriott cho rằng video ngắn đang đe dọa thay thế chữ viết để trở thành phương tiện chính của đời sống công chúng. Nếu điều đó xảy ra, ông cảnh báo nền tảng của khoa học sẽ bị ảnh hưởng. Một xã hội được xây dựng trên chủ nghĩa duy lý có thể dần chìm vào sự thiếu hiểu biết.
Sinh viên ngành văn học gặp khó khăn khi tập trung vào những văn bản dài, do liên tục bị các thiết bị kỹ thuật số làm phân tâm. Kết quả là quá trình truyền đạt kiến thức “đang đổ vỡ ngay trước mắt chúng ta”.
Ở phạm vi rộng hơn, Marriott cho rằng điện thoại thông minh “đang khiến văn hóa của chúng ta trở nên đơn giản và tầm thường hơn. Gần như không thể duy trì sự tinh tế hay phức tạp trong một thế giới mà sự tập trung đã bị phân tán”.
Financial Times đánh giá đây là nhận định khá ảm đạm, nhưng Marriott không phải người duy nhất nghĩ như vậy. Nhà báo công nghệ James Bridle từng đưa ra lập luận tương tự trong cuốn New Dark Age (tạm dịch: Thời đại đen tối) xuất bản năm 2018.
Những năm gần đây, hàng loạt sách và bài viết cũng phân tích tác động của mạng xã hội đối với mọi thứ, từ giáo dục đến đời sống chính trị.
Mới đây, một bài báo trên The Atlantic thậm chí cho rằng “Thời đại đọc sách đã kết thúc”.
Tác động
Năm 2024, Guardian dẫn nghiên cứu cho thấy một nửa số người trưởng thành tại Anh không thường xuyên đọc sách để giải trí.
Khảo sát do tổ chức từ thiện Reading Agency thực hiện cho hay 15% người trưởng thành chưa bao giờ duy trì thói quen đọc sách thường xuyên, trong khi 35% nói rằng họ đã bỏ thói quen này. Nhóm “đã bỏ đọc sách” được định nghĩa là những người trước đây thường xuyên đọc sách để giải trí nhưng hiện nay hiếm khi hoặc không còn đọc.
 |
| Tác giả Marriott nhận định sự lên ngôi của các định dạng video ngắn đang đe dọa vị thế nền tảng của chữ viết trong giao tiếp xã hội. |
Trước xu hướng trên, Marriott nhắc người đọc nhìn vấn đề trong bối cảnh rộng hơn. Sự suy giảm của việc đọc đã xuất hiện từ trước cả thời Internet.
Thời kỳ tỷ lệ biết chữ trong dân chúng đạt mức cao nhất và đọc sách được xem là hình thức giải trí phổ biến, đặc biệt vào khoảng giữa thế kỷ XX.
Những lo ngại hiện nay về việc mọi người dành quá nhiều thời gian trước màn hình cũng không phải điều mới. Trước đây, truyền hình từng gây ra một làn sóng lo ngại tương tự, bắt đầu từ những năm 1950 và kéo dài đến tận những năm 1990.
Dù vậy, tác động của điện thoại thông minh có thể lớn hơn rất nhiều. Và nếu văn hóa đọc sách in cuối cùng bị văn hóa màn hình thay thế, hậu quả có thể rất sâu rộng.
Một nền dân chủ cần những công dân có khả năng đọc và hiểu thông tin. Nhưng Marriott lo rằng cử tri có thể trở nên “thụ động, cả tin và thiếu hiểu biết”.
Trên các nền tảng video như TikTok, nơi thông tin xuất hiện liên tục và hỗn độn, sức hút cá nhân thường dễ thu hút người xem hơn những lập luận được trình bày chặt chẽ. Điều này có thể tạo lợi thế cho những người đánh vào cảm xúc thay vì lý trí để thuyết phục công chúng.
Ngăn tâm trí xao nhãng
Là người rất mê sách, Marriott cho biết gần đây ông đã bỏ điện thoại thông minh để chuyển sang dùng một chiếc điện thoại cơ bản không kết nối internet, vì nhận thấy mình ngày càng khó tập trung đọc sách.
Khi nghĩ về văn phong của Charles Dickens, ông thậm chí cảm thấy ghen tị với độc giả thế kỷ XIX. Những câu văn dài và lan man của Dickens khi ấy ngầm giả định rằng độc giả không có nhiều thứ khác để làm.
Tâm trí con người vốn thích lang thang. Có lẽ điều thay đổi chỉ là nơi chúng ta đi lạc. Ngày trước, người đọc có thể “đi lạc” ngay trong những trang sách. Ngày nay, họ dễ dàng bước vào một thế giới khác trên điện thoại.
 |
| Mạng xã hội mang lại giải trí tức thì nhưng cũng khiến nhiều người giảm khả năng tập trung. Ảnh: Reuters. |
Muốn ngăn thế giới kỹ thuật số làm mình xao nhãng, con người phải chủ động nỗ lực. Marriott cho rằng điều đó đáng làm, bởi “đắm chìm trong những nội dung gây xao nhãng không phải công thức để có một cuộc sống hạnh phúc hay ý nghĩa”.
Vậy chúng ta phải làm gì? Trong cuốn sách gần đây Reading Matters (tạm dịch: Đọc hiểu rất quan trọng), Joel Halldorf cho rằng cần xây dựng “hệ sinh thái của sự tập trung” để bảo vệ văn hóa đọc.
Halldorf, giáo sư tại University College Stockholm, cho rằng đọc lướt đang dần thay thế việc đọc sâu. Thay vì dành thời gian đắm mình trong một cuốn sách, người đọc ngày càng quen với việc lướt qua nội dung để nhanh chóng chuyển sang thứ khác.
“Nếu con người đánh mất khả năng tập trung lâu và thực sự đắm mình vào một vấn đề, chúng ta đang mở cánh cửa cho vô số vấn đề”, ông cảnh báo.
Theo ý tưởng của Halldorf, những người yêu sách có thể tập hợp thành các cộng đồng và dành thời gian cho việc đọc nghiêm túc, đọc sâu.
Vấn đề là chúng ta vốn đã có một nơi như vậy: trường đại học.
Thế nhưng, theo Financial Times, một số trường đại học đang phải đối mặt với việc cắt giảm ngân sách và quá trình thương mại hóa ngày càng mạnh.
Nếu xu hướng hiện nay tiếp tục, không khó để hình dung các ngành khoa học xã hội và nhân văn rồi sẽ đi theo con đường của opera: trở thành một lĩnh vực mang tính di sản, tồn tại nhờ các khoản tài trợ tư nhân và nguồn hỗ trợ từ nhà nước, trong khi ngày càng xa rời đời sống của phần lớn mọi người.
Marriott không tập trung nhiều vào việc đưa ra giải pháp. Cuốn sách của ông chủ yếu nhằm khơi gợi tranh luận và khiến người đọc phải suy nghĩ. Ông làm điều đó bằng lối viết sắc sảo và hài hước vốn có.
Marriott cũng cố tránh bị xem là người quá bi quan, “điên rồ” hay lên giọng đạo đức. Vì vậy, ông thường xuyên đưa ra những lời giải thích để nhắc người đọc rằng"đừng hiểu sai ý tôi".
Chẳng hạn, ông viết: “Dĩ nhiên, lịch sử không đơn giản đến thế”. Nhưng những lời dè dặt này dường như khó hòa hợp với giọng điệu đầy cảnh báo xuyên suốt The New Dark Ages.
Sau khi dành phần lớn cuốn sách để cảnh báo về những viễn cảnh u ám, Marriott bất ngờ kết thúc bằng một giọng điệu khá lạc quan.
Ông cho rằng “sách in có thể đi đầu trong một cách nhìn thế giới mới và cấp tiến”, chính bởi nó khác biệt với điện thoại thông minh.
Trong "kỷ nguyên đen tối" mới này, mọi thứ vẫn chưa được quyết định.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
