Tại Karan Vihar, khu tái chế ở phía tây New Delhi, Sunita Rathore ngồi giữa một núi rác thải nhựa. Người phụ nữ 43 tuổi dành nhiều năm phân loại, làm sạch nhựa phế thải với thu nhập khoảng 20.000 rupee (211 USD) mỗi tháng, cho biết không quen thuộc với AI.
 |
| Jyoti Rathore, một sinh viên tốt nghiệp đại học, đang làm việc tại cơ sở phân loại rác thải nhựa ở New Delhi, nơi cô kiếm được khoảng 16 USD mỗi ngày bằng cách ghi lại công việc của mình. Ảnh: Saumya Khandelwal/Bloomberg. |
Tuy nhiên, bà bắt đầu đeo thêm một chiếc iPhone trên đầu. Camera hướng xuống, ghi lại từng chuyển động của đôi tay: cách bà dùng dao bóc nhãn khỏi túi nhựa, xếp bao tải theo từng loại để đưa đi tái chế.
Rathore không biết những đoạn phim này được dùng vào việc gì. Bà chỉ biết chiếc camera giúp mình kiếm thêm 150 rupee mỗi giờ. Sau 2 thập kỷ làm việc, lần đầu tiên bà có thể dành dụm tiền cho 4 người con đi học. "Đó là lý do tôi làm việc này 8-9 tiếng mỗi ngày", bà nói.
Câu chuyện của Rathore phản ánh một cuộc huy động nhân lực kỳ lạ đang diễn ra tại Ấn Độ. Từ các khu tái chế ở Delhi đến nhà máy denim ở Bangalore, hàng chục nghìn người lao động được thuê để ghi lại cách con người sử dụng đôi tay.
Những video này được đưa vào hệ thống AI để dạy robot thực hiện các công việc tương tự. Nói cách khác, những người lao động đang trực tiếp tạo ra "sổ tay hướng dẫn" cho chính công việc mà robot có thể thay thế họ trong tương lai, theo Bloomberg.
Robot thiếu dữ liệu để làm việc thật
Robot hình người đã gây ấn tượng trong những màn trình diễn được kiểm soát chặt chẽ. Nhưng khi bước vào môi trường thực tế, chúng vẫn gặp khó khăn như ngã khi lấy hàng trong kho hoặc đổ xuống sau vài giây tiếp xúc với con người.
Khoảng cách giữa những video trình diễn gây sốt và một robot thực sự có thể làm việc đang là bài toán lớn của lĩnh vực AI hiện thân (embodied AI).
Vấn đề nằm ở dữ liệu. Robot tương tác với thế giới vật chất cần những loại dữ liệu khác với văn bản, hình ảnh hay video được dùng để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn. Chúng cần video thực tế ghi lại con người gấp, hàn, xỏ dây giày, đóng gói hay xếp hàng hóa.
Những chuyển động tưởng như nhàm chán này trước đây không được quan tâm. Giờ đây, chúng trở thành tài nguyên quý giá. Ben Levin, Giám đốc dữ liệu robot và AI vật lý tại Nvidia, cho rằng AI vật lý về cơ bản là một bài toán dữ liệu.
 |
| Máy quay ghi lại cảnh người lao động đóng gói, dán nhãn và quét mã vạch các mặt hàng dễ vỡ bên trong kho Pathways. Ảnh: Isaac Nico/Bloomberg. |
Cuộc đua vì thế ngày càng nóng lên. Các công ty robot Mỹ như Tesla, Figure AI, Agility Robotics và những doanh nghiệp Trung Quốc như Unitree Robotics, AgiBot, UBTech Robotics đều cần lượng video khổng lồ để huấn luyện máy móc.
Tập đoàn tài chính Mỹ Citigroup dự báo thị trường robot hình người, mô hình thế giới và các dịch vụ liên quan có thể đạt 7.000 tỷ USD vào năm 2050, với 648 triệu robot được đưa vào sử dụng.
Avinash Pandey, nhà sáng lập startup ngành công nghệ ManuData Technologies tại Delhi, cho rằng Ấn Độ trở thành nguồn dữ liệu phong phú nhất cho robot. "Hàng triệu người đang dùng tay thực hiện những công việc từ lâu đã được tự động hóa ở các quốc gia giàu có hơn", ông nói với Bloomberg.
Các công ty tại đây quay phim, làm sạch, chú thích và cung cấp dữ liệu từ nhiều ngành. Đó có thể là nhà máy giày, kho hàng, trang trại hay công trường.
Eddy Xu (19 tuổi) bỏ học tại Đại học Columbia để thành lập Build AI. Startup đã huy động 22 triệu USD và chuyển toàn bộ đội ngũ từ San Francisco sang Bangalore. Công ty cho biết đã trang bị camera trên đầu cho hơn 14.000 công nhân, thu về hơn một triệu giờ video góc nhìn thứ nhất.
Awign Enterprises, nền tảng việc làm tự do tại Bangalore với 1,5 triệu lao động, hiện ghi hàng nghìn giờ video mỗi ngày từ các hộ gia đình và nhà máy tại 1.000 thành phố. Nhu cầu lớn đến mức các công ty dữ liệu khó đáp ứng.
Nikita Sadhnani, nhà sáng lập BergLabs AI, cho biết các phòng thí nghiệm robot lớn ở Mỹ và Trung Quốc đều muốn dữ liệu từ Ấn Độ. "Họ muốn hàng triệu giờ ghi hình, nhưng hiện chưa công ty nào ở Ấn Độ có thể đáp ứng", bà nói với Bloomberg.
Mỗi giờ dữ liệu có giá bao nhiêu?
Tại nhà máy Alpine Shoes gần Delhi, Dilip Kumar Yadav (38 tuổi) hàn các tấm polymer để tạo phần thân giày. Anh kiếm 19.400 rupee mỗi tháng. Chiếc camera gắn trên đầu giúp anh có thêm 300 rupee mỗi ngày. Công việc của Yadav có hàng chục thao tác có thể được ghi lại, từ cắt rập, đúc đế đến kiểm tra độ uốn của giày.
Gần đó, Nisha Kumari xỏ dây giày trong khi camera trên mũ ghi lại từng chuyển động của những ngón tay. Cả 2 chưa từng nghe nói robot có thể đảm nhận công việc trong nhà máy. Họ cũng không biết những chuyển động của mình có thể một ngày nào đó giúp máy móc xỏ dây nhanh hơn, hàn hiệu quả hơn hay đóng gói trơn tru hơn.
Giá trị kinh tế của ngành dữ liệu mới này rất đáng chú ý. Video góc nhìn thứ nhất từ Ấn Độ có thể được bán với giá hơn 7 USD/giờ ngay cả khi chưa qua xử lý. Với dữ liệu đã được chú thích chi tiết, mức giá có thể lên 15-30 USD/giờ hoặc hơn. Theo Annanya Sarthak, nhà sáng lập Awign Enterprises, dữ liệu tương tự tại Mỹ có thể đắt gấp 3 lần.
Cùng với dòng tiền là những câu hỏi đạo đức. Một số startup trả tiền cho người lao động, song nhiều bên trung gian hoạt động thiếu minh bạch, thậm chí không trả tiền. Phần lớn công nhân không hiểu đang ghi lại điều gì hoặc dữ liệu sẽ được sử dụng ra sao.
 |
| Avinash Pandey đang điều chỉnh máy ảnh gắn trên mũ của Jaswant Raikwar - người đang làm việc tại bộ phận in lụa của công ty Alpine Shoes ở ngoại ô Delhi. Ảnh: Saumya Khandelwal/Bloomberg. |
Các chuyên gia cho biết biểu mẫu đồng thuận, nếu có, đôi khi chỉ gồm vài dòng với tính pháp lý đáng ngờ. Camera cũng có thể vô tình ghi lại khuôn mặt của những người xung quanh. Ấn Độ đã thông qua Đạo luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân Kỹ thuật số mới, nhưng những nghĩa vụ cốt lõi chỉ có hiệu lực từ năm 2027.
Ngay cả video chỉ quay đôi tay vẫn có thể ghi lại những phần riêng tư trong cuộc sống của người lao động, từ không gian nhà ở, tài sản đến thói quen sinh hoạt. Dù vậy, hoạt động thu thập dữ liệu hiện vẫn mang lại nguồn thu đáng kể cho hàng trăm nghìn người vốn không có lựa chọn khác.
Annanya Sarthak nhìn thấy một chu kỳ mới của ngành công nghệ Ấn Độ. Thập niên 1990 là thời của dịch vụ phần mềm. Những năm 2000 chứng kiến các trung tâm chăm sóc khách hàng. Thập niên 2010 lại là giai đoạn của dịch vụ phần mềm.
"Lần này không phải phần mềm, mà là chính trải nghiệm của con người", ông nói.
Liệu đây có trở thành mặt hàng xuất khẩu lớn tiếp theo của Ấn Độ hay một câu chuyện về bóc lột lao động vẫn chưa thể trả lời. Cuộc đua đang diễn ra ở quy mô toàn cầu, nhanh chóng và không có dấu hiệu dừng lại. Hàng triệu người lao động đang đeo camera, làm việc, đổ mồ hôi và mỉm cười, trong khi không biết rằng họ có thể đang huấn luyện những “kẻ thay thế" mình.
AI có cướp đi công việc của chúng ta?
Trong cuốn AI chuyện chưa kể, tác giả Tomoe Ishizumi cho rằng đây chỉ là công cụ tối ưu không hơn không kém. Có một điều chắc chắn rằng AI có thể thay thế phần lớn công việc mà con người đang làm hiện nay. Tuy nhiên, chúng ta không nên nghĩ máy móc sẽ cướp đi công việc của con người mà hãy nghĩ rằng máy móc sẽ làm những công việc vất vả để con người có thời gian sáng tạo hơn.
