Lần đầu đến Việt Nam vào năm 1994, Ed Kashi bị mê hoặc bởi những chiếc xe máy trên đường phố TP.HCM. Chúng len lỏi khắp các con phố, cuốn ông vào nhịp chuyển động của thành phố. Suốt 2 tuần, Kashi rong ruổi, ghi lại mọi thứ ông nhìn thấy từ phía sau một chiếc xe máy.

Hơn 30 năm sau, bộ ảnh đen trắng Sài Gòn trên những bánh xe (Saigon on Wheels) của nhiếp ảnh gia người Mỹ bất ngờ được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội Việt Nam. Dòng xe ken đặc, người dân chở đủ loại hàng hóa cùng nhịp sống sôi động của Sài Gòn năm ấy, tiếp tục thu hút sự chú ý.

"Tôi luôn cảm thấy vui khi những tác phẩm được thực hiện từ nhiều thập kỷ trước vẫn tiếp tục có sức sống và tạo được sức ảnh hưởng. Đó cũng là mục tiêu của những tác phẩm nhiếp ảnh tài liệu có giá trị", ông nói với Tri Thức - Znews.

Hai tuần rong ruổi trên xe máy

Ed Kashi, 69 tuổi, là phóng viên ảnh và nhà làm phim người Mỹ, hiện sống tại Amsterdam (Hà Lan).

Năm 1994, ông đến Việt Nam mà chưa có kế hoạch cụ thể. Khi ấy, Kashi được mời làm nhiếp ảnh gia cho cuốn sách Day in the Life of Thailand (Một ngày sống ở Thái Lan). Ông đã tận dụng cơ hội này để đến Việt Nam, tận mắt khám phá đất nước mà mình biết đến qua những năm tháng chiến tranh.

"Tôi muốn tận mắt nhìn thấy đất nước này và bắt đầu tìm hiểu về một nơi vốn có vị trí rất quan trọng trong suy nghĩ của mình suốt nhiều năm", ông kể.

Kashi ấn tượng với tinh thần trẻ trung, sự năng động, thân thiện và cần cù của người dân Việt Nam. Những con đường đông nghẹt xe cộ, văn hóa xe máy đặc trưng, kiến trúc thuộc địa cùng bầu không khí tích cực của thành phố để lại trong ông nhiều ấn tượng.

Ban đầu, nhiếp ảnh gia dự định ghi lại văn hóa và phong trào của giới trẻ Việt Nam. Tuy nhiên, khi chứng kiến người dân gần như di chuyển khắp nơi bằng xe 2 bánh, ông nhanh chóng bị thu hút bởi một đề tài khác, đó là văn hóa xe máy.

Thay vì theo đuổi kế hoạch ban đầu, Kashi quyết định quan sát những gì diễn ra ngay trên đường phố. Ông thuê một tài xế trẻ người Việt Nam, ngồi phía sau xe và dành 2 tuần để chụp ảnh khắp Sài Gòn.

"Tôi kinh ngạc thấy gần như mọi người đều di chuyển bằng xe 2 bánh, từ đi học, đi làm đến chở vật liệu, động vật hay vật tư xây dựng. Đó thực sự là một cảnh tượng đáng kinh ngạc. Các con đường thời ấy luôn đông đúc xe máy, trong khi ôtô vẫn chưa chiếm lĩnh đường phố", ông nhớ lại.

Để có được những góc chụp khác nhau, Kashi liên tục thay đổi tư thế. Có lúc ông ngồi hướng về phía trước, lúc lại xoay người quay lưng về phía tài xế. Những lúc khác, ông đưa máy ảnh ra xa mắt và bấm máy từ nhiều vị trí.

Dù vất vả, trải nghiệm ấy mang lại cho ông cảm giác tự do và phấn khích. Chụp ảnh ngay trên một chiếc xe đang di chuyển mở ra nhiều góc nhìn, khoảnh khắc và cách quan sát khác nhau. Kashi có thể thử nghiệm với chuyển động dù vẫn tìm cách ghi lại những khoảnh khắc riêng biệt giữa dòng xe không ngừng lăn bánh.

"Thử thách lớn nhất khi thực hiện bộ ảnh là phải ngồi trên xe máy suốt nhiều giờ. Tôi bị đau ê ẩm cả mông! Tôi chưa từng quen với điều đó", ông hài hước nhớ lại.

Trên những chuyến xe ấy, ông bắt gặp nhiều cảnh tượng bất ngờ. Nữ tiểu thương chở khoảng 30 con gà treo lủng lẳng trên xe máy; Đám tang với cỗ xe tang được trang trí cầu kỳ; Người đàn ông ôm tấm ván ép khổng lồ tưởng chừng có thể bị cuốn bay bất cứ lúc nào.

Hay "người vận chuyển" chở những ống nhựa dài tới 10 m; cảnh sát giao thông đứng giữa dòng xe đông nghẹt vào ban đêm phải đeo khẩu trang để tránh bị ngạt thở.

Sau hơn 30 năm

Trong loạt ảnh Sài Gòn năm 1994, Kashi đặc biệt yêu thích hình ảnh 2 phụ nữ thanh lịch ngồi trên xe máy, ăn mặc như thể vừa bước ra từ một tấm áp phích phim cũ. Ông cũng ấn tượng khoảnh khắc người phụ nữ trẻ trong tà áo dài truyền thống, được chụp bằng kỹ thuật lia máy, tạo nên những vệt nhòe chuyển động.

Và có cả khoảnh khắc cô bé ngồi sau xe máy của cha, tranh thủ làm bài tập trên đường đến trường vào một buổi sáng sớm.

"Tôi nhìn thấy sự năng động, tinh thần nhiệt huyết và tính cộng đồng trong con người cũng như văn hóa Việt Nam thời điểm đó", ông nói.

Kashi hy vọng những người xem ảnh, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể cảm nhận niềm tự hào về xã hội, văn hóa và lối sống của TP.HCM năm 1994. Ông mong rằng những giá trị ấy chưa bị mai một trước sự lan rộng của lối sống hiện đại.

Năm 2013, Kashi có dịp trở lại Việt Nam để thực hiện một dự án ảnh về những tác động kéo dài của chất độc da cam. Lần này, ông đến Đà Nẵng với đề tài khác hẳn bộ ảnh Sài Gòn năm 1994.

Từ đó đến nay, Kashi chưa có cơ hội trở lại TP.HCM. Ông mong muốn được một lần nữa đặt chân đến thành phố này để tận mắt chứng kiến những đổi thay sau hơn 30 năm.

"Giá trị của ảnh tài liệu không chỉ nằm ở khả năng ghi lại và cô đọng thực tế tại một thời điểm, mà còn ở sức sống của những khuôn hình, khi chúng vẫn có thể được đón nhận qua nhiều thế hệ", ông nói.

Dù hiện sống tại Amsterdam, Kashi vẫn có cơ hội tiếp xúc với văn hóa Việt Nam thông qua cộng đồng người Việt đông đảo tại đây. Ông thường gặp gỡ người Việt và thưởng thức các món ăn đặc trưng.

"Việt Nam là một vùng đất đặc biệt, có những con người đặc biệt", ông tâm sự.