Bí mật của 'bóng ma' trên núi Himalaya

Gần cuối cuốn The Ghost of the Mountains, Kulbhushansingh Suryawanshi không giấu được chút ghen tị với những đồng nghiệp làm việc trong phòng thí nghiệm. Với công nghệ giải trình tự gene hiện đại cùng vài mẫu mô và sợi lông, họ có thể “nói rất nhiều về báo tuyết” mà chẳng cần một lần trèo lên núi.

Nhưng chính những chuyến đi lên núi lại là điều làm nên giá trị của cuốn sách. Trong gần hai thập kỷ, Suryawanshi, thường được gọi là Kullu, nhiều lần sống hàng tháng tại những vùng núi khắc nghiệt, xa gia đình và đối mặt với giá rét, độ cao cùng những hiểm nguy để quan sát báo tuyết trong môi trường tự nhiên.

Guardian nhận xét cách tiếp cận của Suryawanshi mang đến một bức chân dung gần gũi và gai góc về loài vật vốn thường được bao phủ bởi những câu chuyện lãng mạn hóa. Với nhà khoa học này, nghiên cứu thực địa vẫn có những giá trị mà công nghệ trong phòng thí nghiệm khó thay thế.

Có những mùa đông, ông chủ động ở lại vùng núi biệt lập, gần như không còn đường rút. Tại đó, ông quan sát cả tập tính của những con mồi của báo tuyết lẫn cách loài săn mồi này hạ gục những con vật lớn hơn nhiều lần.

Cuốn sách The Ghost of the Mountains của tác giả Kulbhushansingh Suryawanshi.

Tác giả từng ghi nhận một con báo tuyết nặng khoảng 40 kg hạ được một con ngựa nặng tới 400 kg bằng cách dồn nó vào lớp tuyết sâu, nơi con vật không thể chạy cũng chẳng thể tung vó phản kháng. Những quan sát như vậy chỉ có thể có được khi nhà nghiên cứu hiện diện trong môi trường sống của chúng đủ lâu.

Ngay cả phương pháp nghiên cứu cũng phải thay đổi theo địa hình. Trong những đồng cỏ bằng phẳng như Serengeti, các nhà khoa học có thể áp dụng những tuyến khảo sát tương đối cố định để đếm linh dương. Nhưng địa hình hiểm trở của Himalaya đòi hỏi phương pháp tiếp cận khác.

Những hiểm nguy khác cũng luôn hiện hữu. Chứng say độ cao từng suýt lấy đi mạng sống của Suryawanshi và một đồng nghiệp. Một nhà nghiên cứu địa phương, người thường mang nước đến cho động vật hoang dã trong những đợt hạn hán, mất tích sau khi tham gia ngăn chặn một dự án khai mỏ.

Báo tuyết và những người sống cùng chúng

Những năm tháng điền dã cũng giúp Suryawanshi nhận ra rằng câu chuyện về báo tuyết không thể tách khỏi số phận của những cộng đồng sống dưới chân núi.

Có lần, một cậu bé phát hiện một con báo tuyết chật vật giữa những đống tuyết, rồi thêm một con và một con khác xuất hiện. Suryawanshi vui mừng khi chứng kiến người dân trong làng hào hứng trước cảnh tượng ấy. Nhưng đó là những khoảnh khắc hiếm hoi. Phần lớn thời gian, ông nhìn thấy nỗi lo của người dân trước những tổn thất mà một loài săn mồi có thể gây ra.

Trong một cabin cáp treo nhỏ cùng một phụ nữ địa phương, Suryawanshi bị bà trêu chọc: “Sao ông không cưới một con báo tuyết?”. Nhưng ngay sau đó, người phụ nữ kể rằng cậu con trai nhỏ của bà đã phải nhịn sữa kể từ khi một con báo tuyết giết con bò của gia đình.

Một người chăn gia súc khác kể về lần ông tiến đến chuồng dê và dùng đèn pin soi thấy chỉ một đôi mắt giữa 30 con vật đã chết. Suryawanshi viết rằng người đàn ông ấy đã “làm điều mình buộc phải làm để trả thù cho mất mát”.

Một trong những lợi ích từ công tác nghiên cứu thực địa tỉ mỉ của Kulbhushansingh Suryawanshi chính là bộ ảnh tư liệu phong phú của ông. Ảnh: Kulbhushansingh Suryawanshi.

Những câu chuyện này cho thấy mâu thuẫn giữa con người và báo tuyết không đơn giản là cuộc đối đầu giữa bảo tồn và phá hoại thiên nhiên. Với nhà khoa học, báo tuyết là loài thú quý hiếm cần được bảo vệ. Với một gia đình chăn nuôi, nó có thể đồng nghĩa với việc mất đi nguồn thức ăn hoặc thu nhập.

Suryawanshi cho rằng phụ nữ trong một số cộng đồng có thể có thái độ tiêu cực hơn với báo tuyết ngay cả khi chính quyền có chính sách bồi thường cho gia súc bị giết. Khoản tiền thường rơi vào tay đàn ông, trong khi phụ nữ mới là những người chăm sóc đàn gia súc và lo liệu bữa ăn cho con trẻ.

Theo Publishers Weekly, một trong những điểm đáng chú ý của cuốn sách là cách Suryawanshi đặt công tác bảo tồn trong bối cảnh rộng hơn của những thay đổi đang diễn ra tại các vùng núi châu Á. Chăn thả gia súc, khai khoáng, phát triển hạ tầng, du lịch và biến đổi khí hậu đều đang gây sức ép lên những vùng sinh cảnh từng tương đối biệt lập. Phần lớn các khu vực được bảo vệ cũng chưa đủ rộng để bảo đảm không gian sống lâu dài cho báo tuyết.

Vì vậy, bảo vệ báo tuyết không thể chỉ là câu chuyện giữ lại một loài động vật. Nó còn đòi hỏi phải tìm cách để những người đang sống trong cùng hệ sinh thái có thể tiếp tục duy trì sinh kế.

Từ tranh luận khoa học đến nỗ lực bảo tồn toàn cầu

Một phần quan trọng khác của The Ghost of the Mountains là cuộc tranh luận trong giới sinh vật học về tình trạng bảo tồn của báo tuyết.

Năm 2017, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) hạ tình trạng của báo tuyết từ “nguy cấp” xuống “dễ bị tổn thương”. Quyết định này gây tranh cãi, đặc biệt xoay quanh cách đánh giá quy mô quần thể và mức độ đe dọa đối với loài vật.

Suryawanshi kể lại cuộc tranh luận với thái độ đầy cảm xúc, thậm chí đôi lúc gay gắt đến mức làm giảm độ rõ ràng của lập luận. Tuy nhiên, những bất đồng trong giới khoa học cuối cùng lại thúc đẩy một nỗ lực có ý nghĩa hơn: khảo sát báo tuyết trên toàn bộ vùng phân bố trải dài 12 quốc gia.

Tác giả Kulbhushansingh Suryawanshi tại Spiti (Ấn Độ). Ảnh: Kullu Suryawanshi.

Irish Times nhận xét cuốn sách vì thế không đơn thuần là câu chuyện về một loài vật, mà còn cho thấy sự phức tạp của công tác bảo tồn và tầm quan trọng của việc hợp tác với những cộng đồng đang sống cùng báo tuyết.

Nhóm của Suryawanshi hoàn tất việc khảo sát tại bang Himachal Pradesh. Những phụ nữ địa phương được đào tạo để sử dụng bẫy ảnh và tiếp tục theo dõi báo tuyết, giúp những người vốn sống cùng báo tuyết trực tiếp tham gia vào mạng lưới nghiên cứu và bảo tồn.

Năm 2024, Suryawanshi đưa cô con gái 8 tuổi Tara tới Ladakh. Tại đây, cô bé lần đầu tiên tận mắt nhìn thấy một con báo tuyết.

Đó cũng là một trong những hình ảnh giàu hy vọng nhất ở cuối cuốn sách: sau gần hai thập kỷ theo dấu một trong những loài vật khó gặp nhất hành tinh, Suryawanshi vẫn tiếp tục công việc mà ông đã bắt đầu từ nhiều năm trước, trong khi thế hệ tiếp theo lần đầu bước vào thế giới của “bóng ma núi rừng”.

Những vẻ đẹp và giới hạn của cuốn sách

Suryawanshi có khả năng quan sát tốt và sở hữu một lối viết giàu hình ảnh. Ông miêu tả một con báo tuyết lướt qua những tảng đá vỡ “mượt mà như làn sóng biển rút khỏi bờ đá”. Một con cáo hoảng loạn phát ra tiếng kêu rợn người, “như thể nó đã chết và đang nhìn xuống chính cơ thể mình”.

Những bức ảnh trong sách cũng gây ấn tượng mạnh, giúp người đọc hình dung rõ hơn về một thế giới mà phần lớn thời gian chỉ hiện diện qua dấu chân, bẫy ảnh hoặc những khoảnh khắc thoáng qua giữa các vách núi.

Tuy nhiên, The Ghost of the Mountains không hoàn toàn tránh được những điểm yếu. Cuốn sách mở đầu với quá nhiều chi tiết về thời thơ ấu của tác giả, trước khi người đọc có đủ lý do để quan tâm. Một số đoạn sa vào những câu chữ mang tính sáo ngữ, trong khi những đoạn khác có cảm giác chưa được biên tập kỹ, với sự lặp ý và một số lỗi ngữ pháp.

Những tác động của việc mở đường thiếu kiểm soát, du lịch và thị trường đối với các giá trị truyền thống là có thật. Tuy nhiên, cây bút Miriam Horn của New York Times cho rằng cách nhìn của Suryawanshi về Nepal đôi lúc bị cho là quá gay gắt, nhất là khi phần lớn hành trình của ông diễn ra ở những khu vực dễ tiếp cận và phát triển hơn sau khi quyết định quay đầu trước đèo Kang La.

Dẫu vậy, những hạn chế ấy không làm mất đi giá trị cốt lõi của cuốn sách. The Ghost of the Mountains cuối cùng vẫn trở lại với câu hỏi quan trọng nhất: con người có thể hiểu và bảo vệ một loài vật gần như vô hình giữa những dãy núi rộng lớn bằng cách nào?