Cảnh báo dấu hiệu bất thường ở các sông băng khác

Đến chiều 31/8, trận lũ quét xảy ra tại khu vực biên giới Trung Quốc - Nepal đã gây ra một thảm họa được mô tả là “không thể tưởng tượng nổi”. Theo CNA, dẫn nguồn nhà chức trách, vụ việc khiến 4.247 người mất tích và 903 thi thể đã được tìm thấy.

Nguy cơ sụp đổ sông băng mới ở Nepal

Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) hôm 31/8 dẫn thông tin từ Bộ Tài nguyên Nước nước này cho biết, các điểm tích nước nhỏ nằm cách hố va chạm sườn núi khoảng 2,5 km về phía hạ lưu - vị trí hình thành từ đợt sụp đổ sông băng hôm 26/8 - hiện đều rơi vào trạng thái tràn bờ.

Tại một dòng sông lân cận - nơi đang được theo dõi sát sao do sự xuất hiện của một hồ chặn dòng hôm 26/8 - Bộ Tài nguyên Nước ghi nhận nhiều điểm nghẽn sạt lở với các kích thước khác nhau đang bị nước tràn qua cả hai bên bờ. CCTV cảnh báo nguy cơ các đê sạt lở này bị đứt gãy, tạo thành những hồ nghẽn dòng mới từ đất đá tích tụ.

Trong khi đó, mưa lớn kéo dài tại Nepal và Trung Quốc cùng sự hình thành của các khối nước mới đang làm gia tăng nguy cơ xảy ra một đợt lũ quét nguy hiểm khác, gây nhiều bất lợi cho lực lượng cứu hộ.

Trước tình hình thời tiết diễn biến xấu, Đại sứ quán Mỹ tại Nepal đã phát tín hiệu cảnh báo, kêu gọi công dân hoãn các chuyến đi không cần thiết đến những khu vực phía bắc làng Dhunche (huyện Rasuwa), bao gồm Syafrubesi, Timure, Langtang và Rasuwagadhi.

Trước đó vào ngày 30/8, một đội chuyên trách khu vực biên giới đã phát tín hiệu cảnh báo về các điểm thiên tai địa chất nguy hiểm cao, sau khi các hồ nước mới xuất hiện làm gián đoạn chiến dịch tìm kiếm cứu nạn.

Ông Arnold Dix, nhà địa chất người Úc tham gia cố vấn cứu hộ tại dự án Upper Trishuli 3A, cho hay: Công tác cứu hộ hiện gặp muôn vàn trở ngại, với hàng loạt rủi ro rình rập. Trường hợp hệ thống ngắt khẩn cấp thất bại, gian tua-bin có thể đã ngập sâu trong nước, đe dọa trực tiếp tính mạng những người mắc kẹt. Đáng lo ngại hơn, áp lực từ khối nước này hoàn toàn có thể bùng phát ra ngoài trong quá trình khoan phá, gây nguy hiểm cho chính lực lượng cứu nạn, theo CNN.

Lo ngại với dãy Alps và nhiều khu vực khác

Sau thảm họa ở Nepal, giới khoa học cảnh báo nhiều vùng núi cao có sông băng đang xuất hiện dấu hiệu bất ổn. Biến đổi khí hậu có thể khiến nguy cơ sạt lở, lũ quét gia tăng tại Alps, Andes và nhiều khu vực khác.

Giáo sư Olaf Eisen, thuộc Viện Nghiên cứu vùng Cực và Biển Alfred Wegener, cho hay những thảm họa tương tự ở Nepal cũng có thể xảy ra tại châu Âu, đặc biệt là dãy Alps.

Ông dẫn chứng trường hợp tại làng Blatten, Thụy Sĩ hồi tháng 5/2025. Khi đó, một vụ sạt lở đá và sông băng đã xảy ra, nhưng chính quyền địa phương đã kịp thời sơ tán người dân trước đó. Dù vậy, một người đàn ông 64 tuổi thiệt mạng.

Tuy nhiên, ông Eisen cũng cho rằng dãy Alps khó có khả năng xảy ra thảm họa với quy mô lớn như vừa qua.

“Theo ước tính hiện tại, xét về quy mô, khối lượng đất đá trượt xuống, thảm họa ở Nepal lớn hơn khoảng 10-20 lần so với vụ việc ở Blatten”, ông giải thích.

Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng châu Âu là một trong những lục địa nóng lên nhanh nhất do biến đổi khí hậu.

“Các sông băng đang tan chảy nhanh chóng cùng với tầng đất đóng băng vĩnh cửu, gây mất ổn định ở khu vực núi cao”, nhà nghiên cứu băng hà cho hay.

Những khu vực có nguy cơ cao nhất nằm ở độ cao khoảng 2.500-3.000 m, trong đó có một số vùng của Pháp, Italy, Áo và Thụy Sĩ.

“Cùng với các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng hoặc mưa lớn, những thảm họa thiên nhiên tương tự cũng có nguy cơ xảy ra thường xuyên hơn tại đây”, ông Eisen nói.

Một trận lũ quét thảm khốc đã tràn qua khu vực tây nam Tây Tạng (Trung Quốc) và miền trung Nepal, khiến ít nhất 900 người thiệt mạng, theo CNN. Ảnh: Shutterstock.

Khoảng 1.000 sông băng đã biến mất ở Thụy Sĩ kể từ năm 1850. Tổng cộng, một khu vực rộng khoảng 1.000 km vuông đã mất đi lớp băng phủ, theo SRF.

Một trong những sông băng đang được theo dõi trong nhiều năm là Weisshorn East - nơi đã xảy ra 3 vụ sụp đổ nhỏ hồi đầu tuần này.

“Chúng tôi đã theo dõi sông băng này trong nhiều năm và nhận thấy những chuyển động lặp đi lặp lại - lúc mạnh hơn, lúc yếu hơn”, Frederic Imboden, thị trưởng Randa, địa phương giáp khu vực sông băng, nói.

Vài trăm nghìn mét khối băng có khả năng tách khỏi sông băng. Tuy nhiên, theo ông Imboden, hiện chưa có nguy hiểm nào đối với người dân địa phương. Dù vậy, chính quyền đã đóng cửa các tuyến đường mòn dành cho người đi bộ và đạp xe.

Hiện tượng sông băng vỡ có thể do nhiều nguyên nhân. Một mặt, đây có thể là quá trình tự nhiên diễn ra theo chu kỳ, Eisen nói với Euronews.

Tuy nhiên, ngày càng có nhiều trường hợp bắt nguồn từ biến đổi khí hậu do con người gây ra.

Tình hình đặc biệt nghiêm trọng tại những khu vực trước đây thường có nhiệt độ dưới mức đóng băng. Những khu vực này chứa lớp đất đóng băng vĩnh cửu, tức là lớp đất đã duy trì trạng thái đóng băng liên tục trong ít nhất 2 năm.

Hồ băng ở Zermatt, Thụy Sĩ, vào năm 2025. Ảnh: Jean-Christophe Bott.

“Khi nhiệt độ tăng, tầng đất đóng băng vĩnh cửu bắt đầu tan chảy, sông băng dần tan ở phần đáy. Kết quả, nó không còn ‘bám’ chắc vào mặt đất như trước”, Eisen giải thích. “Trong một số trường hợp, băng tan tích tụ thành một khoảng nước bên dưới lớp băng, dù mép phía trước sông băng (nơi giáp mặt đất) vẫn đang đóng băng”.

Khi xảy ra các đợt nắng nóng hoặc mưa, khoảng nước này có thể tạo ra áp lực mạnh đến mức khiến lớp băng ở mép phía trước bị phá vỡ. Eisen cho hay điều này có thể khiến toàn bộ khối băng bị trượt xuống cùng một lúc.

Sự việc tương tự từng xảy ra vào năm 2022 tại sông băng Marmolada ở dãy Dolomites của Italy, khi một khối băng khổng lồ tách khỏi sông băng, khiến 11 nhà leo núi thiệt mạng.

“Bảo vệ khí hậu cũng chính là bảo vệ sông băng. Mỗi 0,1 độ C giảm xuống đều có ý nghĩa. Nếu nhiệt độ trung bình giảm trở lại, các sông băng có thể phục hồi và mở rộng”, Eisen nói.

Các biện pháp can thiệp trực tiếp, chẳng hạn phủ vật liệu lên bề mặt băng để hạn chế tan chảy, chỉ mang lại hiệu quả trong thời gian ngắn và chỉ được sử dụng tại một số khu trượt tuyết nhất định, đồng thời đòi hỏi nhiều năng lượng cùng nhân công.

Cảnh báo từ trước

Những thảm họa thực tế đã được cảnh báo từ trước, theo Guardian.

Năm 2023, cơ quan tư vấn khoa học hàng đầu của Liên Hợp Quốc cho biết những vùng đất trước đây được giữ ổn định nhờ băng - từ lãnh nguyên đóng băng vĩnh cửu đến các sông băng trên núi - sẽ ngày càng mất ổn định khi nhiệt độ tăng lên.

“Mỗi khi nhiệt độ tăng lên, các hiểm họa trong tương lai tại những khu vực có băng tuyết sẽ trở nên trầm trọng hơn cả về quy mô lẫn cường độ”, Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) nhận định trong báo cáo tổng hợp lần thứ 6. “Lũ quét, sạt lở đất và tình trạng thiếu nước ngọt do sông băng thu hẹp và lượng tuyết giảm đang đe dọa nghiêm trọng các vùng núi trên toàn thế giới”.

Nhiệt độ trung bình toàn cầu đang tiến gần ngưỡng cao hơn khoảng 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Các vùng núi cao và vùng cực thậm chí đang nóng lên nhanh hơn, do lượng tuyết và băng suy giảm khiến mặt đất hấp thụ nhiều nhiệt hơn và góp phần làm tầng đất đóng băng vĩnh cửu tan chảy.

Từ đài quan sát ở Tây Tạng (Trung Quốc), nhóm leo núi ghi lại khoảnh khắc sông băng Himalaya phía Nepal sụp xuống, tạo “đám mây hình nấm” trước khi lũ quét ập đến. Video: New York Times.

“Tuyết và băng trên các sông băng mất dần khiến bề mặt Trái Đất ít phản xạ ánh sáng hơn, do đó hấp thụ nhiều năng lượng Mặt Trời hơn và nóng lên”, Richard Waller, giảng viên cao cấp ngành địa lý tự nhiên tại Đại học Keele, cho biết. “Cùng với sự ấm lên của khí quyển, quá trình này đang khiến tầng đất đóng băng vĩnh cửu ở các vùng núi tan chảy”.

“Hãy hình dung những ngọn núi cao này như những khối đá bị nứt vỡ, được ‘kết dính’ với nhau bởi các khe nứt chứa đầy băng. Khi tầng đất đóng băng vĩnh cửu và lớp băng trong các khe nứt tan chảy, những khối đá đó có thể mất điểm tựa và sụp đổ thảm khốc”, ông nói.

Trong bối cảnh đó, không chỉ có Himalaya và Alps. Waller cho rằng bất kỳ vùng núi cao nào có sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu đều có thể gặp nguy hiểm, bao gồm cả dãy Kavkaz, Andes và nhiều khu vực khác.

Trước thực trạng đó, tiến sĩ Hamish Pritchard, nhà băng hà học thuộc Cơ quan Khảo sát Nam Cực Anh, kêu gọi tăng cường công tác chuẩn bị ứng phó với thảm họa.

“Việc xuất hiện thêm nhiều trận đất đá lở và lũ quét là điều khó tránh khỏi. Cần khẩn trương xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm để bảo vệ người dân sống trong những thung lũng này”, ông nhấn mạnh.