Chỉ bằng hạt vừng, loài bọ nhỏ đe dọa hàng tỷ USD của một nền kinh tế

Loài bọ cánh cứng đục lỗ đang tàn phá các quần thể cây cối trên khắp Nam Phi. Ảnh: CNN

Nằm trong khung cảnh thơ mộng với những vườn nho trĩu quả trải dài lên những dãy núi hùng vĩ của vùng Western Cape, Stellenbosch ở Nam Phi đã được biết đến với tên gọi Thành phố Cây Sồi trong gần 350 năm qua.

Hàng nghìn cây sồi Anh cao lớn và các loại cây đô thị khác từng mọc dọc các con phố và trang trại trong thị trấn giờ đã biến mất. Nhiều cây còn lại xuất hiện hàng loạt lỗ nhỏ li ti dưới lớp vỏ, không lớn hơn một chấm mực bút bi - dấu hiệu cho thấy chúng đã bị bọ xâm nhập.

Đây là những dấu vết do loài bọ cánh cứng đục lỗ ăn tạp để lại, một loài xâm lấn đang gây ảnh hưởng đến nhiều quần thể cây tại Nam Phi và một số nơi khác trên thế giới. Theo CNN, loài côn trùng này không lớn hơn hạt vừng nhưng tác động sinh thái và kinh tế của nó lại đáng kể và đang gia tăng trên toàn cầu, liên quan đến hàng triệu cây cùng chi phí lên tới hàng tỷ USD.

Loài bọ nhỏ, hóa đơn khổng lồ

Thoạt nhìn, loài côn trùng này gần như không có gì đáng chú ý.

Con cái thường đục những đường hầm nhỏ vào thân cây, đồng thời đưa một loại nấm vào bên trong. Nấm phát triển trong hệ thống mạch của cây, cản trở quá trình vận chuyển nước và chất dinh dưỡng. Cây vì thế suy yếu rồi chết.

Điều khiến các nhà khoa học lo ngại hơn là khả năng sinh sản của chúng. Một con cái có thể tạo lập cả quần thể mà không cần một con đực ban đầu. Những đặc điểm này khiến loài bọ rất khó phát hiện sớm và khó kiểm soát khi đã thiết lập quần thể.

Tại Nam Phi, loài bọ này được phát hiện lần đầu ở tỉnh KwaZulu-Natal vào năm 2012 và được xác nhận chính thức vào năm 2017. Đến nay, nó đã xuất hiện tại 8 trong 9 tỉnh của nước này, Đại học Stellenbosch cho biết.

Stellenbosch, nơi nổi tiếng với những hàng cây sồi lâu đời, là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng rõ rệt. Hàng nghìn cây sồi Anh cùng nhiều loài cây khác đã chết hoặc phải bị đốn bỏ.

Bloomberg dẫn nghiên cứu đăng trên Journal of Economic Entomology năm 2022 cho biết, nếu không kiểm soát được dịch hại, thiệt hại kinh tế đối với Nam Phi có thể lên tới 275 tỷ rand trong 10 năm, khoảng 18,5 tỷ USD vào thời điểm đó. Con số này tương đương khoảng 0,66% GDP của Nam Phi.

Các nhà nghiên cứu ước tính khoảng 65 triệu trong tổng số 225 triệu cây đô thị của Nam Phi có thể phải xử lý nếu dịch hại tiếp tục lan rộng và kéo theo chi phí đáng kể.

Nếu số lượng lớn cây xanh bị ảnh hưởng, tác động kinh tế có thể lan sang nhiều lĩnh vực khác.

Cây xanh đô thị tạo bóng mát, giúp giảm nhiệt độ, giữ nước và góp phần tạo môi trường sống cho chim, côn trùng cùng nhiều loài khác. Việc suy giảm số lượng cây xanh có thể làm tăng nhiệt độ tại một số khu vực đô thị, đồng thời phát sinh thêm chi phí duy trì và phục hồi không gian xanh.

Chi phí đầu tiên rất trực tiếp: Những cây nhiễm bệnh phải được phát hiện, đốn hạ, vận chuyển và xử lý để ngăn bọ tiếp tục phát tán.

Nhưng khi hàng triệu cây biến mất, thiệt hại kinh tế còn lan sang nhiều lĩnh vực khác.

Cây xanh đô thị tạo bóng mát, giúp giảm nhiệt độ, giữ nước và góp phần tạo môi trường sống cho chim, côn trùng cùng nhiều loài khác. Khi chúng biến mất, các thành phố có thể phải đối mặt với nhiệt độ cao hơn và chi phí lớn hơn để duy trì những không gian xanh.

Những tác động trên khiến việc kiểm soát sự lây lan của loài bọ này nhận được sự quan tâm của giới nghiên cứu.

Cây bị loài bọ xâm nhập có thể suy yếu và chết nếu mức độ ảnh hưởng nghiêm trọng. Ảnh: ZW de Beer

Lan rộng khắp thế giới

Theo CNN, các loài xâm lấn thuộc mọi chủng loại đang gây thiệt hại cho nền kinh tế toàn cầu hơn 423 tỷ USD mỗi năm.

Theo nghiên cứu phân bố tháng 6, loài bọ này đã xuất hiện ở Tây Ban Nha, Uruguay và Thổ Nhĩ Kỳ từ năm 2022, cho thấy khả năng mở rộng đáng kể phạm vi sinh thái sang cả các vùng cận nhiệt đới và ôn đới.

Khả năng thích nghi với khí hậu cao này cho thấy loài bọ có thể tiếp tục mở rộng phạm vi từ California, nơi nó đã hiện diện, sang khu vực Đông Nam Mỹ, miền đông Mexico và một số vùng của Trung Mỹ.

Các khu vực khác tại châu Phi và lưu vực Địa Trung Hải cũng được đánh giá là có điều kiện phù hợp để loài này xuất hiện. Nghiên cứu cho biết thêm, hiện tượng nóng lên toàn cầu có thể tạo thêm điều kiện thuận lợi cho sự mở rộng phạm vi của loài bọ.

Ông Francois Roets, Giáo sư về sinh thái bảo tồn và côn trùng học tại Đại học Stellenbosch, Nam Phi, cho rằng việc tăng thêm nguồn lực có thể hỗ trợ các nỗ lực kiểm soát loài bọ này. Đồng thời, ông nhìn thấy những cơ hội mới từ quá trình phục hồi cây xanh tại các khu vực bị ảnh hưởng.

Loài bọ cánh cứng này đã xâm nhập vào các cây lớn ở Argentina. Ảnh: E. Ceriani-Nakamurakare

Từ góc độ khoa học thuần túy, ông kinh ngạc trước khả năng sinh sản mạnh mẽ của loài bọ cánh cứng này. Tại những khu vực có cây sồi bị ảnh hưởng, ông cũng nhìn thấy cơ hội trồng lại các loài cây mới, vừa giúp tăng cường đa dạng sinh học vừa tạo điều kiện nâng cao khả năng chống chịu trước sâu bệnh.

"Dạo này tôi đang cố gắng truyền tải thông điệp tích cực hơn", ông nói.

"Đó là một thách thức, nhưng cũng khá thú vị khi cố gắng tìm ra giải pháp giúp kiểm soát cuộc xâm lấn này".

Người đồng nghiệp cũ của ông, Brian van Wilgen, hiện đã nghỉ hưu sau gần nửa thế kỷ nghiên cứu về các loài xâm lấn, cho rằng vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Mặc dù Nam Phi từ lâu đã quen thuộc với các loài thực vật ngoại lai xâm lấn như thông lớn và bạch đàn, sự xuất hiện của loài bọ này đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu các biện pháp nhằm hạn chế tốc độ lây lan.

Theo ông, đây là một thách thức tương đối mới bởi loài côn trùng xâm lấn có thể ảnh hưởng tới các hệ sinh thái tự nhiên. Đặc điểm này đặt ra những yêu cầu mới đối với quá trình nghiên cứu và kiểm soát các loài xâm lấn tại Nam Phi.