Chuyện 'tiền đẻ ra tiền' ở Hàn Quốc

Một ca khúc thành công có thể trụ vững vài tuần trên bảng xếp hạng. Nhưng một hệ thống bản quyền tốt giúp nó tiếp tục sinh tiền khi được nghe trên Spotify, phát ở quán cà phê, hát tại karaoke, dùng trong chương trình truyền hình, biểu diễn ở concert hoặc khai thác ở nước ngoài. Một thị trường có nhiều hit chưa chắc đã thu được hết giá trị kinh tế mà những hit ấy tạo ra.

Hàn Quốc đã xây được hệ thống thu tác quyền ở quy mô lớn. Năm 2025, Korean Music Copyright Association (KOMCA) thu 445,3 tỷ won tiền bản quyền sử dụng âm nhạc, theo số liệu của chính tổ chức này. Hai năm trước đó, WIPO xếp KOMCA đứng thứ chín thế giới trong số các tổ chức thu tác quyền âm nhạc, với khoảng 279 triệu euro thu được trong năm 2023.

Đây là tiền KOMCA thu từ những quyền mà tổ chức quản lý, không phải doanh thu bán album, doanh thu Kpop hay tổng doanh thu ngành nội dung Hàn Quốc. Ở một thước đo hoàn toàn khác, 17 trong số 20 album đứng đầu IFPI Global Album Sales Chart 2024 là của các nghệ sĩ Kpop. Những con số này không chứng minh bản quyền là nguyên nhân tạo nên thành công của Kpop nhưng rõ ràng cho thấy quy mô của một hạ tầng thu tác quyền phát triển song song với sức bán quốc tế của âm nhạc Hàn Quốc.

Cỗ máy phía sau những bản hit

Phần dễ nhìn thấy của Kpop là idol, concert và fandom, trong khi những cơ chế đằng sau. Khó nhìn thấy hơn. Theo hệ thống quản lý quyền của Hàn Quốc, tác giả và nhà xuất bản có thể ủy thác các quyền đủ điều kiện cho tổ chức quản lý tập thể. KOMCA cấp phép cho bên sử dụng, thu tiền và phân phối cho chủ sở hữu quyền theo quy tắc của tổ chức.

Luật bản quyền (Copyright Act) của Hàn Quốc quy định rằng mức phí quản lý và mức phí sử dụng do tổ chức quản lý đề xuất phải được Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt. Và Bộ trưởng có thể gửi hồ sơ sang Ủy ban Quyền tác giả Hàn Quốc (Korea Copyright Commission) để thẩm định trước khi quyết định. Biểu giá vì thế không hoàn toàn do tổ chức thu tiền tự đặt ra.

BTS hiện là nhóm nhạc nổi tiếng nhất Hàn Quốc. Ảnh: Bighit Music.

Hàn Quốc cũng không giao toàn bộ thị trường quyền tác giả âm nhạc cho một tổ chức duy nhất. KOSCAP (Korean Society of Composers, Authors and Publishers) được cấp phép vào năm 2014 trong quá trình mở rộng cạnh tranh quản lý tập thể. Trong cơ chế của KOSCAP, chủ sở hữu có thể lựa chọn một số nhóm quyền để ủy thác và tổ chức này cũng áp dụng hình thức quản lý theo từng bài.

Tuy nhiên, khả năng lựa chọn đó không có nghĩa là một thành viên KOMCA có thể tùy ý chia danh mục tác phẩm của mình giữa KOMCA và KOSCAP. Bên cạnh quyền tác giả đối với tác phẩm, còn có quyền liên quan của người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi. Một bài hát, vì thế, có thể tạo ra nhiều dòng quyền khác nhau và muốn chia tiền chính xác, trước hết phải xác định đang khai thác quyền gì và tiền thuộc về ai.

Đặc biệt, streaming đẩy bài toán này lên quy mô dữ liệu lớn. CISAC cho biết hệ thống quản lý âm nhạc trong môi trường số phải xử lý hàng nghìn tỷ giao dịch dữ liệu, vì vậy hệ thống mã định danh tác phẩm âm nhạc ISWC đã được nâng cấp để tăng tốc độ và độ chính xác trong việc nhận diện tác phẩm. Sai metadata (dữ liệu mô tả tác phẩm), trùng dữ liệu hoặc đăng ký chậm có thể cản trở việc ghép một lượt sử dụng với đúng tác phẩm và chủ sở hữu.

Quản lý bản quyền vì thế ngày càng giống một hạ tầng dữ liệu và thanh toán. Mã định danh, metadata, đối soát và trao đổi thông tin giữa các thị trường là những mắt xích để biến lượt sử dụng thành tiền và phân phối khoản tiền đó tới đúng chủ sở hữu quyền. Một bài hát có thể được nghe hàng triệu lần nên nếu hệ thống không xác định được tác phẩm hoặc tỷ lệ sở hữu, quy mô sử dụng tự thân không bảo đảm chủ sở hữu nhận đủ phần thu nhập tương ứng.

Hạ tầng ấy không giải thích được thành công của Kpop. Sức cạnh tranh của âm nhạc Hàn Quốc còn đến từ đầu tư của các công ty giải trí, năng lực sản xuất, marketing, fandom, nền tảng phân phối và nhiều năm xây dựng thị trường quốc tế. Vai trò của bản quyền nằm ở một đoạn khác trong chuỗi giá trị: giúp ngành tiếp tục khai thác tài sản âm nhạc sau khi sản phẩm đã được đưa ra thị trường. Một danh mục tác phẩm có thể tiếp tục tạo ra tiền bản quyền qua nhiều hình thức sử dụng và nhiều lãnh thổ; khoản thu quay lại cho tác giả, nhà xuất bản và các chủ sở hữu quyền có thể trở thành nguồn tài chính cho các hoạt động sáng tạo tiếp theo.

Khi một bản hit tiếp tục sinh tiền

Tuy nhiên, hệ thống tưởng như rất trơn tru đó vẫn có những điểm gây tranh luận. Streaming làm số lượt khai thác tăng rất nhanh, trong khi mức thù lao cho người sáng tạo vẫn là vấn đề ở nhiều thị trường. Theo CISAC, năm 2024, tiền bản quyền âm nhạc thu từ các nguồn kỹ thuật số trên toàn cầu lần đầu đạt 5 tỷ euro, chiếm 39,8% tổng tiền bản quyền âm nhạc do các tổ chức thành viên CISAC thu.

Quy mô lớn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tính minh bạch. Nhạc sĩ cần có khả năng kiểm tra cách tính tiền bản quyền, mức khấu trừ và dữ liệu sử dụng liên quan đến tác phẩm của mình. Sự tồn tại của KOSCAP bên cạnh KOMCA tạo thêm lựa chọn cho chủ sở hữu và đưa yếu tố cạnh tranh vào một thị trường vốn có xu hướng tập trung do lợi thế quy mô của quản lý tập thể. Nhưng cạnh tranh chỉ hữu ích khi người sáng tạo và người sử dụng biết tổ chức nào đang đại diện cho quyền nào và danh mục tác phẩm nào.

Nhóm nhạc BlackPink. Ảnh: YG Entertainment.

Khán giả khắp toàn cầu vẫn thường nhìn Kpop ở những mặt như album bán được bao nhiêu, concert lớn đến đâu hay một video có bao nhiêu lượt xem. Nhưng sau khi một ca khúc trở thành hit, việc ai sở hữu quyền, ai đang được sử dụng, sử dụng ở đâu và tiền từ những lần sử dụng ấy được đưa về cho ai là cả một câu chuyện kinh doanh chuyên nghiệp.

Hệ thống bản quyền không tạo ra BTS hay BlackPink, cũng không giải thích vì sao Kpop chinh phục thị trường quốc tế. Hệ thống bản quyền làm một công việc ít được nhìn thấy hơn như nhận diện ai sở hữu tác phẩm, theo dõi việc khai thác và đưa tiền trở lại cho những người nắm quyền. Một bản hit nhờ đó tiếp tục tạo ra thu nhập mỗi khi được nghe, biểu diễn, phát sóng hoặc khai thác ở một thị trường khác, thay vì kết thúc vòng đời kinh tế khi rời khỏi các bảng xếp hạng.