Đằng sau loạt vụ trộm cắp nghệ thuật ở châu Âu

Xe của lực lượng cảnh sát đô thị Pháp túc trực trước cổng vào Bảo tàng Renoir ở Cagnes-sur-Mer (Pháp) hôm 8/9. Trước đó, nhóm trộm đã đột nhập vào bảo tàng lúc rạng sáng và lấy đi 4 bức tranh, trong đó 2 tác phẩm đã được tìm thấy ở khu vực lân cận. Ảnh: Manon Cruz/Reuters.

Rạng sáng 8/9, kẻ trộm đột nhập ngôi nhà cuối cùng của họa sĩ Pierre-Auguste Renoir ở miền Nam nước Pháp, nay được sử dụng làm bảo tàng, lấy đi 2 bức tranh rồi tẩu thoát.

Vụ việc nối dài chuỗi trộm cắp nghệ thuật tại châu Âu. Riêng tháng 8, một chiếc vòng cổ Van Cleef & Arpels đính kim cương 200 carat bị lấy khỏi Bảo tàng Nghệ thuật Ứng dụng ở Vienna (Áo), nhiều hiện vật thời Đồ đồng, trong đó có đồ chế tác từ vàng 23,5 karat, biến mất khỏi bảo tàng khảo cổ ở Villena (Tây Ban Nha), 4 bức tranh của danh họa Antonello da Messina bị đánh cắp tại Sicily (Italy). Tổng giá trị ước tính của số tài sản này vượt 100 triệu USD.

Trước đó, tháng 7, một chiếc vòng cổ vàng 2.500 năm tuổi bị lấy khỏi bảo tàng ở Burgundy (Pháp). Tháng 3, 3 bức tranh nổi tiếng biến mất khỏi một quỹ nghệ thuật gần Parma (Italy). Cuối năm 2025, nhóm trộm cải trang thành công nhân xây dựng đột nhập Louvre, lấy 8 món trang sức thuộc bộ sưu tập hoàng gia Pháp.

Đầu năm 2025, một chiếc mũ bảo hộ Cotofenesti 2.500 năm tuổi cùng 3 vòng tay vàng cổ cũng bị đánh cắp tại Hà Lan. Giá trị ước tính của nhóm tài sản này vào khoảng 105 triệu USD.

Robert King Wittman, cựu đặc vụ FBI chuyên điều tra tội phạm nghệ thuật, nhận định với WSJ rằng đây không phải những vụ việc ngẫu nhiên. Trong 20 năm công tác, ông thu hồi hơn 300 triệu USD tài sản văn hóa bị đánh cắp. Sau khi nghỉ hưu năm 2008, ông tiếp tục tư vấn an ninh cho bảo tàng, nhà đấu giá, hội chợ và nhà sưu tầm.

5 bức tranh còn lại trong bộ Polittico di San Gregorio của Antonello, trong đó có ba bức bị đánh cắp tháng 8 (bên trái) và tác phẩm nhỏ thứ tư bị lấy đi khắc họa Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng (bên phải). Ảnh: Museo Regionale Accascina Messina/Reuters.

Theo Wittman, số vụ trộm nghệ thuật đang gia tăng và tội phạm thường theo dõi thị trường trước khi chọn mục tiêu. Giá vàng vượt 5.000 USD/ounce cùng những thương vụ đấu giá lớn được truyền thông đưa tin có thể khiến chúng chú ý hơn đến các tài sản dễ chuyển thành tiền.

Sau vụ trộm tại Messina, một quan chức Italy cũng cho rằng thương vụ nước này mua một bức tranh nhỏ của Antonello với giá khoảng 15 triệu USD hồi tháng 2 có thể đã góp phần khơi gợi ý tưởng cho nhóm trộm.

Vì sao bảo tàng châu Âu trở thành mục tiêu?

Theo Wittman, tội phạm thường nhắm vào những mục tiêu dễ tiếp cận. Bảo tàng thường được bảo vệ kém hơn ngân hàng và một số cửa hàng trang sức, nơi nhân viên an ninh có thể mang vũ khí.

Ông cũng bác bỏ quan niệm rằng các băng nhóm trộm tranh theo đơn đặt hàng của những ông trùm muốn bí mật trưng bày tác phẩm trong nhà. Hình ảnh này từng được bộ phim James Bond Dr. No (1962) phổ biến qua tình tiết một bức chân dung của Francisco Goya, bị lấy khỏi National Gallery ở London (Anh) năm 1961, xuất hiện trong căn cứ ngầm của nhân vật phản diện.

Wittman cho biết ông chưa từng gặp trường hợp trộm tranh theo đơn đặt hàng trong quá trình điều tra. Phần lớn thủ phạm muốn kiếm tiền nhanh và chỉ mất vài phút để thực hiện vụ trộm.

Bảo tàng National Gallery ở London (Anh) từng là bối cảnh trong bộ phim James Bond Dr. No (1962). Ảnh: National Gallery.

Châu Âu là địa bàn phổ biến do ngay cả bảo tàng nhỏ cũng có thể lưu giữ hiện vật giá trị, trong khi nhân viên an ninh thường không mang vũ khí và dành nhiều thời gian hướng dẫn khách tham quan. Nhiều bảo tàng còn nằm trong công trình hàng trăm năm tuổi, khiến việc lắp đặt công nghệ hiện đại gặp khó khăn, tường có thể dày tới 0,9-1,2 m.

Hệ thống biên giới mở của Liên minh châu Âu cũng giúp tội phạm di chuyển giữa các quốc gia và tẩu thoát dễ dàng. Nhiều cơ sở còn thiếu bảo vệ có vũ trang, hệ thống giám sát điện tử và công nghệ hỗ trợ phản ứng nhanh, khiến an ninh chưa hiện đại bằng nhiều bảo tàng ở Mỹ. Dù các bảo tàng nhỏ tại Mỹ cũng có thể thiếu hệ thống tiên tiến, họ hiếm khi trưng bày hiện vật đủ giá trị để thu hút trộm chuyên nghiệp.

Đồ bị đánh cắp khó chuyển thành tiền

Những kẻ trộm, kể cả người có kinh nghiệm, thường đánh giá quá cao khoản tiền có thể thu về từ chiến lợi phẩm mà không tính đến khó khăn khi tiêu thụ. Chiếc vòng cổ dạng yếm của Van Cleef là một ví dụ. Được chế tác năm 1938 theo đặt hàng từ Nữ hoàng Nazli của Ai Cập, món trang sức Art Deco này làm từ bạch kim và đính 673 viên kim cương.

Theo Wittman, gần như không có người mua nào muốn sở hữu nguyên vẹn chiếc vòng. Kim loại quý có thể được nấu chảy để bán, còn trang sức có thể bị tháo rời, bán từng viên đá tại những thị trường như chợ kim cương Antwerp.

Tuy nhiên, một phần giá trị ước tính 6 triệu USD của món đồ nằm ở lịch sử sở hữu, nhiều viên kim cương cũng chỉ là những mảnh đá nhỏ. Viên đá trung tâm, nặng 6-8 carat, nhiều khả năng đã được chứng nhận và có thể truy xuất nguồn gốc qua hồ sơ của chiếc vòng. Vì vậy, những kẻ trộm khó có thể thu về khoản tiền lớn từ món trang sức này.

Hai người đàn ông đã đột nhập một bảo tàng ở Vienna (Áo), phá tủ trưng bày và lấy đi chiếc vòng cổ bằng bạch kim đính 673 viên kim cương, tổng trọng lượng 200 carat ngày 29/8. Ảnh: Van Cleef & Arpels.

Tranh nổi tiếng còn khó tiêu thụ hơn. Kẻ trộm thường không có sẵn người mua hay kế hoạch rõ ràng sau khi lấy được tác phẩm, thậm chí phải cất giữ và bảo quản tranh nhiều năm. Một số tìm đến các nhà buôn nghệ thuật thiếu minh bạch, những người có thể bán lại cho khách hàng không biết hoặc không quan tâm đến nguồn gốc tác phẩm.

Một vụ thu hồi tranh tại Marseille (Pháp), năm 2008 cho thấy cách thức này vận hành. Khi đó, Wittman cải trang thành nhà buôn nghệ thuật người Mỹ, tạo lòng tin với nhóm đã dùng súng cướp 4 bức tranh từ Bảo tàng Mỹ thuật Nice một năm trước, rồi sắp xếp một cuộc gặp. Nhóm này đồng ý giao tranh cho một người Pháp do ông cử đến, đổi lấy 4,6 triệu USD tiền mặt. Cảnh sát Pháp bất ngờ xuất hiện, bắt giữ các thành viên. Sau đó, họ bị xét xử và nhận án tù nhiều năm.

Từ kinh nghiệm hoạt động ngầm, Wittman ước tính kẻ trộm thường chỉ nhận được khoảng 10% giá trị ước tính của tác phẩm nghệ thuật. Đây cũng là mức ông sẽ đề nghị nếu đóng vai người mua.

Khoản thu thấp không đồng nghĩa với rủi ro pháp lý lớn. Trộm cắp nghệ thuật thường được xếp vào nhóm tội phạm tài sản và không phải ưu tiên của nhiều sở cảnh sát. Trong hồ sơ điều tra, một bức tranh Monet hay chiếc Chevrolet đều được xem là tài sản. Trừ những vụ có sử dụng súng như vụ cướp tại Nice, thủ phạm thường không phải chịu án quá nặng.

Tội phạm đang tận dụng những điểm yếu trong hệ thống an ninh bảo tàng để đánh cắp tài sản giá trị. Ảnh: The Time.

Tranh bị đánh cắp đôi khi còn được dùng để tống tiền hoặc làm công cụ thương lượng, dù cách này khó thực hiện. Một số băng nhóm đề nghị giao nộp tác phẩm để đổi lấy việc giảm án hoặc hủy cáo buộc trong các vụ án khác, chẳng hạn trộm ôtô, buôn bán súng hay ma túy. Pháp, Na Uy và đôi khi Italy cho phép cơ chế này. Tại Mỹ, công tố viên liên bang có thể đề nghị giảm án nếu bị cáo hỗ trợ đáng kể cho việc thu hồi tài sản bị đánh cắp.

Làn sóng trộm cắp gần đây đang làm dấy lên lo ngại trong giới chức. Europol, cơ quan thực thi pháp luật của Liên minh châu Âu đặt trụ sở tại The Hague (Hà Lan), cho biết các vụ trộm tác phẩm nghệ thuật ngày càng táo tợn và có xu hướng đối đầu trực tiếp hơn khi sử dụng súng, búa tạ, rìu và chất nổ.

Để ngăn chặn các vụ việc, bảo tàng cần tăng cường biện pháp răn đe, trong đó có nâng cấp hệ thống an ninh điện tử, kiểm tra nhân viên và tình nguyện viên hàng năm, đồng thời tổ chức đào tạo định kỳ. Sổ tay vận hành và quy trình làm việc cũng cần được cập nhật mỗi năm, sau đó phổ biến đến toàn bộ nhân viên.

Ba yếu tố này cần được duy trì đồng bộ, thiếu một trong số đó cũng có thể tạo ra lỗ hổng trong hệ thống bảo vệ. Khi ngày càng nhiều bảo tàng trở thành mục tiêu của các vụ trộm, việc củng cố an ninh càng trở nên cấp thiết.