Theo đánh giá năm 2026 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam, tương đương khoảng 1/5 lực lượng lao động, đang làm việc trong các nghề có khả năng chịu tác động của AI tạo sinh (GenAI). Tuy nhiên, kịch bản có khả năng xảy ra cao hơn là công việc sẽ được tái thiết kế thay vì bị thay thế hoàn toàn.

Hiện nay, chỉ khoảng 1 triệu lao động (dưới 2%) đang làm các công việc vừa có mức độ tiếp xúc với AI cao vừa mang tính tiêu chuẩn hóa. ILO cũng xác định lĩnh vực thông tin và truyền thông là một trong những ngành chịu tác động mạnh nhất của AI.

Theo bà Hoàng Diệu Hương, Trưởng phòng Dịch vụ tuyển dụng mảng Công nghệ thông tin và Viễn thông tại Navigos Search, AI vừa tạo ra những nghề nghiệp mới, vừa thay đổi căn bản vai trò và trách nhiệm trong nhiều công việc hiện có. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, bà cho rằng tác động lớn nhất là chuyển đổi công việc (job transformation) hơn là thay thế hoàn toàn việc làm (job replacement).

Những công việc mang tính lặp lại và tiêu chuẩn hóa cao ngày càng được tự động hóa. Đồng thời, nhiều vị trí mới liên quan đến phát triển AI, triển khai AI, quản trị AI, dữ liệu, tự động hóa và chuyển đổi doanh nghiệp dựa trên AI có thể xuất hiện.

Không có sự thay thế hoàn toàn

Theo bà Diệu Hương, điều quan trọng là nhiều công việc hiện hữu có khả năng được thiết kế lại. Một kỹ sư phần mềm, chuyên viên marketing, nhân viên kinh doanh hay chuyên viên phân tích nghiệp vụ vẫn có thể giữ nguyên chức danh. Song, cách họ thực hiện công việc thay đổi đáng kể khi AI hiện đảm nhận nhiều tác vụ.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc kỳ vọng về năng suất lao động tăng lên. Nếu AI giúp một cá nhân hoặc đội nhóm hoàn thành công việc nhanh hơn đáng kể, doanh nghiệp tất yếu đặt câu hỏi rằng phần năng lực được giải phóng đó có thể tạo thêm giá trị gì cho tổ chức.

Vì vậy, theo tôi, câu hỏi quan trọng đối với thị trường lao động không còn là “AI thay thế công việc nào?” mà là “AI thay thế phần nào trong mỗi công việc và con người cần đảm nhận nhiệm vụ có giá trị cao hơn gì?”.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Hậu, Trưởng phòng Nhân sự tại Siêu Việt Group, Vieclam24h, cũng đồng tình với nhận định này. Theo bà, ở thời điểm hiện tại, AI có xu hướng đảm nhiệm một phần công việc (tasks) trước khi thay thế hoàn toàn một vị trí (job).

Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum, viết tắt: WEF) dự báo đến năm 2030 các vị trí giảm mạnh gồm nhân viên thu ngân/bán vé, trợ lý hành chính, thư ký điều hành, giao dịch viên ngân hàng và nhân viên nhập liệu.

Tuy nhiên, các nghề sáng tạo hay chuyên môn cao cũng không mặc nhiên an toàn. Khả năng xử lý hình ảnh, video, dữ liệu và nội dung của GenAI khiến mức độ tiếp xúc tăng lên ở cả nhà phân tích tài chính, lập trình viên, nhà phát triển web/truyền thông đa phương tiện và một số công việc sáng tạo.

Bà Hậu cho rằng phần lớn sự dịch chuyển trước tiên diễn ra ở cấp độ kỹ năng và nội dung công việc, sau đó có thể dẫn đến chuyển vị trí hoặc ngành nghề.

WEF ước tính khoảng 39% bộ kỹ năng hiện tại của người lao động sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời trong giai đoạn 2025-2030. Nếu quy đổi trên 100 lao động, có 59 người được dự báo cần nâng cấp kỹ năng trước năm 2030 và 11 người trong số đó có nguy cơ không tiếp cận được việc đào tạo cần thiết.

Về ​​sự xuất hiện của những vị trí công việc mới, bà Hậu cho biết công nghệ luôn có khả năng tạo ra ​​sự thay thế và nhu cầu lao động tiềm năng. Future of Jobs Report 2025 (Báo cáo Tương lai việc làm 2025) của WEF dự báo các xu hướng lớn của thị trường lao động có thể tạo ra khoảng 170 triệu việc làm mới và làm dịch chuyển 92 triệu việc làm hiện tại đến năm 2030, tức tăng ròng khoảng 78 triệu việc làm.

Riêng lĩnh vực AI và xử lý dữ liệu được dự báo tạo khoảng 11 triệu vị trí và thay thế khoảng 9 triệu vị trí. Những nghề tăng trưởng nhanh nhất theo tỷ lệ bao gồm chuyên gia dữ liệu lớn, kỹ sư công nghệ tài chính, chuyên gia trí tuệ nhân tạo và lập trình viên phần mềm/ứng dụng

Đồng thời, hệ sinh thái AI không chỉ cần kỹ sư xây dựng mô hình, mà còn xuất hiện nhu cầu ở các khâu triển khai, vận hành, tư vấn và quản trị AI. Theo bà ​​Hậu, đây là dự báo toàn cầu và bao gồm nhiều xu hướng, không nên diễn giải thành dự báo riêng cho Việt Nam.

Ngoài ra, chuyên gia không khuyến khích người trẻ chạy theo chức danh công việc chỉ vì thịnh hành. Sự hiểu biết về AI (AI literacy) có khả năng trở thành một năng lực nền tảng xuyên ngành hơn là một nghề riêng biệt.

LinkedIn ghi nhận tỷ lệ tin tuyển dụng yêu cầu AI literacy tăng 71% theo năm trong dữ liệu công bố tháng 9/2025. Nhu cầu này xuất hiện từ kỹ sư phần mềm, quản lý sản phẩm, nhà phân tích dữ liệu, chuyên viên marketing và trợ lý hành chính. Nói cách khác, cơ hội không chỉ dành cho “người làm AI”, mà còn hướng đến nhân sự thành thạo AI ở các lĩnh vực chuyên môn khác.

Ứng phó với sự thay đổi

Cũng theo bà Mỹ Hậu, sự mất cân bằng trên thị trường lao động có khả năng xảy ra tương đối cao, đặc biệt là mất cân bằng về kỹ năng. Một bên, doanh nghiệp tăng nhu cầu đối với AI, dữ liệu, an ninh mạng và kiến ​​thức công nghệ. Bên còn lại, nguồn cung nhân lực không thể ngay lập tức nâng cấp kỹ năng với cùng tốc độ.

Điều đáng chú ý là thị trường có thể đồng thời xuất hiện 2 hiện tượng tưởng như mâu thuẫn: một số nhóm lao động khó tìm việc, trong khi doanh nghiệp vẫn chật vật tuyển người phù hợp. Vì vậy, câu chuyện cung - cầu nhân lực trong vài năm tới có thể chuyển từ “có bao nhiêu người tìm việc” sang “có bao nhiêu người sở hữu đúng bộ kỹ năng mà doanh nghiệp cần”.

Đây cũng là lý do bà Hậu cho rằng tuyển dụng dựa trên kỹ năng (skills-based hiring), tái đào tạo kỹ năng (reskilling) và linh hoạt dịch chuyển nội bộ (internal mobility) ngày càng quan trọng.

Với nhân sự trẻ, chuyên gia đưa ra lời khuyên ưu tiên xây dựng nền tảng chuyên môn và học cách sử dụng AI như một công cụ. AI có thể giúp viết nhanh, phân tích gọn gàng hoặc tổng hợp tốt, nhưng doanh nghiệp vẫn cần người biết kiểm chứng thông tin, đặt câu hỏi và chịu trách nhiệm về kết quả. Tư duy phân tích (analytical thinking) hiện vẫn là kỹ năng cốt lõi, được doanh nghiệp đánh giá cao.

Với những nhân sự làm công việc có tính lặp lại cao như nhập liệu, hành chính, xử lý hồ sơ hay một số tác vụ hỗ trợ văn phòng, bà Hậu cho rằng không nên chờ đến khi vị trí biến mất mới tái đào tạo kỹ năng. Nhóm này nên dịch chuyển dần từ thực hiện quy trình sang những năng lực như vận hành hệ thống, phân tích dữ liệu, kiểm soát chất lượng, xử lý ngoại lệ và tương tác với con người.

Với chuyên viên và quản lý cấp trung, thách thức cũng khác đi. AI có thể giúp họ thực hiện nhiều tác vụ chuyên môn nhanh hơn, nên giá trị dịch chuyển sang khả năng đặt vấn đề, ra quyết định, quản trị, dẫn dắt đội ngũ và sử dụng dữ liệu để giải quyết bài toán kinh doanh.

Với lãnh đạo cấp cao, câu hỏi không còn là “có nên dùng AI không”, mà là thiết kế lại công việc và tổ chức như thế nào khi trí tuệ nhân tạo dần trở thành một phần của năng lực vận hành. Khi đó, năng lực quan trọng bao gồm chiến lược, quản trị thay đổi, thiết kế lực lượng lao động và phán đoán.

Vì vậy, phương án bền vững nhất không phải là lựa chọn giữa “kỹ năng AI” và “kỹ năng con người”, mà là xây dựng cả hai.

Cùng góc nhìn, bà Diệu Hương cũng cho rằng các chương trình đào tạo chắc chắn phải thay đổi để đáp ứng yêu cầu mới của thị trường lao động. Tuy nhiên, thời điểm hiện tại vẫn còn sớm để khuyến nghị sinh viên nên thay đổi ngành học chỉ vì AI.

Theo bà, xu hướng tương lai là tích hợp AI và năng lực số vào các ngành học hiện có, thay vì tất cả sinh viên đều chuyển sang học các ngành chuyên biệt về AI.

Ví dụ, chương trình đào tạo kỹ sư phần mềm ngày càng đưa nội dung phát triển phần mềm có sự hỗ trợ của AI vào giảng dạy. Các ngành quản trị kinh doanh có thể bổ sung kiến thức về dữ liệu và tự động hóa. Trong khi đó, marketing tích hợp AI tạo sinh vào phân tích hành vi khách hàng.

Đồng thời, kiến thức nền tảng vẫn giữ vai trò quan trọng. AI có thể giúp con người tiếp cận thông tin và tạo ra kết quả nhanh hơn, nhưng nhân sự vẫn cần có chuyên môn và tư duy phản biện để đánh giá xem những kết quả đó có chính xác, phù hợp và đáng tin cậy hay không.

Vì vậy, đối với sinh viên, bà Hương cho rằng nên tập trung ít hơn vào việc lựa chọn một “ngành AI” chỉ vì trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, mà nên ưu tiên xây dựng nền tảng chuyên môn vững chắc, kết hợp với năng lực số, hiểu biết về AI, tư duy phản biện và khả năng học tập suốt đời.