 |
Một đợt El Nino vốn đã mạnh đang tiếp tục gia tăng cường độ, tiến vào ngưỡng được các nhà khí tượng xếp loại “rất mạnh”, thường được gọi không chính thức là “siêu El Nino”. Hiện tượng này được dự báo đạt đỉnh vào cuối năm 2026 và có khả năng trở thành một trong những đợt mạnh nhất từng được ghi nhận.
Theo Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA), El Nino có hơn 90% khả năng duy trì ở cấp “rất mạnh” trong mùa thu và mùa đông 2026-2027. Cơ quan này cũng ước tính xác suất đợt El Nino trong giai đoạn tháng 10-12 trở thành mạnh nhất kể từ khi dữ liệu hiện đại bắt đầu được ghi nhận vào năm 1950 là 75%.
El Nino là một hiện tượng khí hậu tự nhiên thuộc chu kỳ ENSO, xảy ra khi nước biển tại khu vực xích đạo trung tâm và phía đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường. Sự thay đổi này kéo theo những biến động trong hoàn lưu khí quyển, từ đó tác động tới đường đi của bão, lượng mưa, hạn hán và nhiệt độ ở nhiều nơi trên thế giới.
Điểm đáng chú ý của đợt El Nino năm nay là tốc độ gia tăng cường độ. Chỉ một năm trước, Thái Bình Dương còn ở trạng thái La Nina yếu, pha lạnh đối lập với El Nino. Trong lịch sử, chỉ một số ít trường hợp từng chứng kiến quá trình chuyển đổi nhanh như vậy, trong đó có đợt El Nino 1982-1983, một trong những sự kiện mạnh nhất từng được ghi nhận.
Vượt ngưỡng “siêu El Nino”
Theo các số liệu gần đây, RONI theo tuần đã chạm ngưỡng cao hơn mức trung bình 2 độ C. Đây là ngưỡng tương ứng với cấp “rất mạnh”, cũng là mức cao nhất trong hệ thống phân loại của các nhà dự báo. Từ đây, El Nino thường được gọi là “siêu El Nino”, theo CNN.
Bản cập nhật của NOAA cho thấy nhiệt độ mặt biển tại khu vực Nino 3.4 hiện cao hơn trung bình 1,8 độ C. Ở các vùng lân cận, mức chênh lệch còn lớn hơn, lên tới 2,5 độ C tại Niño 3 và 3,4 độ C tại Nino 1+2.
 |
Không chỉ mặt biển nóng lên, lượng nhiệt tích tụ bên dưới cũng ở mức bất thường. WMO ghi nhận nhiệt độ tại Nino 3.4 cao hơn trung bình 2,2-2,6 độ C trong giai đoạn cuối tháng 7 đến giữa tháng 8, trong khi nhiệt độ dưới bề mặt đại dương tại một số nơi cao hơn bình thường hơn 8 độ C.
Điều này cho thấy El Nino hiện không chỉ thể hiện rõ trên bề mặt biển mà còn được tiếp sức bởi một lượng nhiệt lớn đang tích tụ bên dưới. Đây là một trong những yếu tố khiến các nhà khoa học cho rằng hiện tượng có thể tiếp tục mạnh lên trong những tháng tới.
Khả năng lập kỷ lục vẫn được giới khoa học đánh giá thận trọng. Nhà khí hậu học Zeke Hausfather, sau khi phân tích dữ liệu từ 14 mô hình dự báo theo mùa, ước tính El Nino hiện tại có khoảng 90% khả năng trở thành đợt mạnh nhất từng được ghi nhận. NOAA đưa ra xác suất thấp hơn, ở mức 75%.
Jérôme Vialard, nhà hải dương học và giám đốc nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Phát triển Bền vững Pháp (IRD), cho rằng khả năng này có cơ sở nhưng cần chờ thêm dữ liệu đến cuối năm mới có thể xác nhận. Trước đây, một đợt El Nino rất mạnh từng được dự báo vào năm 2014 nhưng cuối cùng không diễn biến như kỳ vọng.
WMO cũng lưu ý cường độ của El Nino không thể dùng để dự đoán trực tiếp mức độ nghiêm trọng của thời tiết tại từng quốc gia. Các điều kiện ở Ấn Độ Dương, Đại Tây Dương và những yếu tố khác trong hệ thống khí hậu có thể làm thay đổi tác động của hiện tượng.
Nơi mưa lớn hơn, nơi đối mặt hạn hán
El Niño không tác động giống nhau ở mọi nơi. Cùng một hiện tượng có thể mang theo những trận mưa lớn tại khu vực này nhưng lại khiến nơi khác khô hạn, gia tăng nguy cơ cháy rừng.
Đông Phi, một số khu vực Nam Mỹ và miền nam nước Mỹ thường có xu hướng mưa nhiều hơn trong những năm El Nino. Ngược lại, Nam Á, Đông Nam Á, Australia và miền nam châu Phi thường khô hơn.
Tại Đông Phi, lượng mưa trong giai đoạn tháng 10-12 được dự báo cao hơn bình thường. Trung tâm Dự báo và Ứng dụng Khí hậu của Cơ quan Liên chính phủ về Phát triển (IGAD) ước tính xác suất xuất hiện điều kiện ẩm ướt hơn bình thường tại miền nam Ethiopia, miền trung và miền nam Somalia cùng đông bắc Kenya lên tới 90%, theo Al Jazeera.
Đây cũng là giai đoạn đóng góp phần lớn lượng mưa cả năm tại nhiều khu vực Đông Phi. Vì vậy, lượng mưa tăng có thể giúp bổ sung nguồn nước nhưng đồng thời làm gia tăng nguy cơ lũ lụt.
Tại Nam Mỹ, các vùng ven biển Ecuador và miền bắc Peru có thể mưa nhiều hơn vào đầu năm 2027. Điều kiện ẩm ướt cũng được dự báo lan tới miền nam Brazil, Uruguay và đông bắc Argentina trong những tháng cuối năm nay.
Le Monde dẫn các dữ liệu cho thấy El Nino trong những tháng qua liên quan tới tình trạng hạn hán nghiêm trọng tại vùng Caribe, hoạt động đánh bắt suy giảm ngoài khơi Peru và những biến động ảnh hưởng tới giao thông qua kênh đào Panama.
 |
| Cháy rừng bùng phát gần đường chính ở Ogan Ilir, tỉnh Nam Sumatra (Indonesia) ngày 11/9. Ảnh: Reuters. |
Ở chiều ngược lại, Indonesia đang bước vào thời kỳ khô hơn. Khi lượng mưa suy giảm, thảm thực vật dễ khô và trở thành nguồn nhiên liệu cho cháy rừng. Australia cũng được dự báo có lượng mưa dưới mức trung bình tại miền nam và miền đông, trong khi nhiệt độ cao làm nguy cơ cháy rừng tăng thêm.
Tại Ấn Độ, lượng mưa trong mùa gió mùa từ ngày 1/6 đến 9/9 thấp hơn mức trung bình 15%. Những diễn biến này cho thấy tác động của El Niño có thể rất khác nhau giữa các khu vực.
Hiện tượng này cũng đang thể hiện rõ trên các đại dương. Tại Đại Tây Dương, El Nino làm gia tăng đứt gió theo chiều đứng, khiến các hệ thống nhiệt đới khó phát triển thành bão mạnh. Trong khi đó, tại Thái Bình Dương, tác động lại theo hướng ngược lại, tạo điều kiện cho hoạt động bão gia tăng.
Nhiều hệ thống nhiệt đới đã hình thành ở phía đông và trung tâm Thái Bình Dương, trong đó có những cơn bão đạt cấp 5. Hawaii cũng liên tiếp phải theo dõi các hệ thống nhiệt đới trong thời gian ngắn.
 |
Một năm nóng có thể còn nóng hơn
El Nino thường khiến nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng lên, với tác động rõ nhất vào năm sau khi hiện tượng hình thành. Điều này đặc biệt đáng chú ý khi Trái Đất vốn đã trải qua quá trình nóng lên dài hạn do biến đổi khí hậu.
Nhà hải dương học Eric Guilyardi thuộc Phòng thí nghiệm LOCEAN của Viện Pierre-Simon-Laplace (Pháp) cho biết Thái Bình Dương nhiệt đới chiếm khoảng 1/4 diện tích bề mặt Trái Đất. Khi một vùng đại dương rộng lớn như vậy nóng lên, nhiệt độ trung bình toàn cầu cũng bị kéo tăng.
WMO dự báo nhiệt độ từ tháng 9 đến tháng 11 sẽ cao hơn mức trung bình tại gần như mọi khu vực trên thế giới. Tổ chức này cũng ước tính xác suất ít nhất một năm trong giai đoạn từ nay đến 2030 vượt qua năm 2024 để trở thành năm nóng nhất từng được ghi nhận là 86%.
 |
| El Nino đẩy nhiệt độ trung bình toàn cầu lên cao hơn trong năm sau khi hình thành. Ảnh: Reuters. |
Leon Hermanson, người phụ trách xây dựng dự báo, cho rằng El Nino xuất hiện vào cuối năm 2026 làm tăng khả năng năm 2027 tiếp tục thiết lập kỷ lục nhiệt độ mới.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh El Nino không phải nguyên nhân duy nhất khiến Trái Đất nóng lên. Biến đổi khí hậu do phát thải khí nhà kính đã nâng nhiệt độ nền của đại dương và khí quyển. Vì vậy, một El Nino mạnh diễn ra trong bối cảnh hiện nay có thể khiến nhiệt độ vốn đã cao tiếp tục tăng.
Theo WMO, tác động của El Nino có thể kéo dài ngay cả khi nhiệt độ bề mặt Thái Bình Dương bắt đầu giảm. Điều này đồng nghĩa ảnh hưởng của hiện tượng có thể tiếp tục được cảm nhận trong năm 2027.
Sức ép lên mùa màng và nguồn lương thực
Thời tiết thay đổi cũng kéo theo những rủi ro đối với nông nghiệp. Những khu vực phụ thuộc nhiều vào lượng mưa tự nhiên có thể chịu ảnh hưởng nếu El Nino làm mùa mưa suy yếu hoặc khiến hạn hán kéo dài.
Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cảnh báo một đợt El Niño mạnh có thể làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu lương thực tại những cộng đồng vốn đã dễ tổn thương. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cũng xác định ngô, lúa và các loại cây trồng phụ thuộc vào nước mưa nằm trong nhóm có nguy cơ cao khi điều kiện khô hạn kéo dài.
“El Nino là mối đe dọa rất lớn đối với an ninh lương thực của hàng triệu người vốn đã dễ bị tổn thương”, Carl Skau, quyền Giám đốc điều hành WFP, nhận định.
 |
Dù vậy, giới khoa học lưu ý không nên xem “siêu El Nino” như một lời dự báo rằng thời tiết cực đoan sẽ đồng loạt xuất hiện trên toàn cầu.
Mỗi chu kỳ El Nino có diễn biến riêng. Cường độ của hiện tượng chỉ là một trong nhiều yếu tố quyết định thời tiết tại từng khu vực. Nhiệt độ và hoàn lưu ở Ấn Độ Dương, Đại Tây Dương, cùng các điều kiện khí quyển khác, đều có thể làm thay đổi tác động thực tế.
Những cuốn sách hay về biến đổi khí hậu
“Những kiến thức cơ bản về biến đổi khí hậu”, “Băng - Những câu chuyện ly kỳ từ một thế giới đang dần biến mất”, “Thảm họa khí hậu - Chúng ta đã có gì và làm gì để ứng phó?”,... nằm trong số những cuốn sách giúp độc giả có cái nhìn trực diện và bao quát hơn khi nói đến vấn đề môi trường và biến đổi khí hậu.
Độc giả có thể xem thêm tại đây.
