|
|
Các vệt tối xuất hiện sau hiện tượng nhật thực toàn phần. Ảnh: Cliff Seruntine. |
Nước chảy xiết, những con rắn ma hay các dải sáng tối gợn sóng là cách người chứng kiến mô tả dải bóng (shadow bands) - hiện tượng xuất hiện ngay trước và sau thời khắc Mặt Trăng che khuất hoàn toàn Mặt Trời.
Những vệt tối dài xen kẽ khoảng sáng có thể lao vun vút trên mặt đất hoặc các bức tường. Mắt người dễ nhận ra chúng, nhưng việc chụp ảnh hay quay video lại khó do độ tương phản rất thấp.
David Turnshek, Giáo sư vật lý và thiên văn học tại Đại học Pittsburgh, lần đầu nhìn thấy dải bóng khi 14 tuổi, trong một lần nhật thực toàn phần năm 1970.
“Tôi nhận thấy ngay trước khi nhật thực toàn phần xảy ra, những dải sáng quét ngang mặt đất”, ông nhớ lại.
Hai giả thuyết
Giới khoa học hiện đưa ra hai cách giải thích chính. Giả thuyết đầu tiên cho rằng nhiễu động khí quyển tạo ra dải bóng. Khi Mặt Trăng gần che kín Mặt Trời, ánh sáng chỉ còn đi qua một lát rất mỏng. Các luồng khí chuyển động hỗn loạn làm cường độ ánh sáng thay đổi, tương tự hiệu ứng khiến các ngôi sao dường như nhấp nháy, theo CNN.
Giả thuyết thứ hai liên quan đến nhiễu xạ và giao thoa ánh sáng. Theo đó, ánh sáng bị bẻ cong khi đi qua rìa Mặt Trăng, sau đó giao thoa để tạo thành những dải sáng tối.
Chưa giả thuyết nào được chứng minh hoàn toàn.
Năm 2017, Turnshek cùng nhóm sinh viên Đại học Pittsburgh tìm cách kiểm chứng giả thuyết về nhiễu động khí quyển trong lần nhật thực toàn phần quét ngang nước Mỹ.
Họ đặt cảm biến ánh sáng trên mặt đất và một khinh khí cầu ở độ cao 25 km, phía trên phần lớn khí quyển. Nếu nhiễu động khí quyển là nguyên nhân, nhóm dự kiến chỉ phát hiện dải bóng trên mặt đất.
Kết quả lại gây bất ngờ: một tín hiệu ổn định ở 4,5 Hz xuất hiện cả trên mặt đất lẫn ở độ cao lớn.
“Chúng tôi thấy hiệu ứng này cả phía trên khí quyển lẫn trên mặt đất”, Turnshek nói.
Phát hiện này cho thấy nhiễu động khí quyển có thể không phải lời giải thích duy nhất, đồng thời mở ra khả năng dải bóng liên quan đến nhiễu xạ - giao thoa.
Bí ẩn vẫn chưa được giải
Trong lần nhật thực toàn phần năm 2024, Turnshek tiếp tục thử nghiệm tại Texas với các cảm biến nhạy hơn, hai khinh khí cầu bay cao và 31 bóng thám không.
 |
| Mặt Trăng bắt đầu khuất dần dưới đường chân trời của Mặt Trời trong một lần nhật thực toàn phần tại Brady, Texas (Mỹ) vào tháng 4/2024. Ảnh: CNN. |
Nhưng mây dày khiến nhóm không phát hiện được dải bóng. Các cảm biến sau đó được đưa lên một máy bay bay qua Vermont, nơi trời quang hơn. Tuy nhiên, dữ liệu cũng không cho thấy tín hiệu 4,5 Hz từng xuất hiện năm 2017. Các nhà nghiên cứu cũng không quan sát được dải bóng tương ứng trên mặt đất.
“Đương nhiên, tôi vô cùng thất vọng”, Turnshek nói.
Nhật thực toàn phần ngày 12/8 sẽ mang đến cơ hội mới. Đường đi của vùng toàn phần trải qua cực bắc nước Nga, miền đông Greenland, miền tây Iceland, miền bắc Tây Ban Nha và đông bắc Bồ Đào Nha.
Turnshek sẽ tới León, Tây Ban Nha, cùng các đồng nghiệp. Ông mang theo một máy dò ánh sáng để tiếp tục tìm kiếm dải bóng, dù không thể tái lập toàn bộ thí nghiệm do những yêu cầu hậu cần phức tạp.
Nếu muốn giải quyết những kết quả còn mâu thuẫn, các nhà khoa học vẫn cần dữ liệu từ trên cao bằng máy bay hoặc khinh khí cầu.
Làm sao để nhìn thấy dải bóng?
Gordon Telepun, người từng làm đại sứ của NASA về nhật thực, đã nhìn thấy dải bóng trong 5/7 lần nhật thực mà ông chứng kiến. Ông sẽ có mặt tại đảo Mallorca trong lần nhật thực sắp tới.
Theo Telepun, người quan sát nên tìm một bề mặt phẳng, sáng màu, chẳng hạn tấm vải trắng. Dải bóng rất mờ và dễ bị bỏ qua vì xuất hiện ngay trước thời khắc toàn phần, khi mọi người thường tập trung nhìn lên Mặt Trời.
Joe Conti, một nhà nghiên cứu độc lập ở Massachusetts, cũng kêu gọi người quan sát tại Iceland và Tây Ban Nha dùng điện thoại ghi lại hiện tượng trong một dự án khoa học cộng đồng.
Với những người muốn săn tìm dải bóng, Turnshek khuyên chọn vị trí phía nam các dãy núi và bờ biển để giảm nguy cơ mây che phủ. Ông cũng khuyến nghị di chuyển về phía tây để Mặt Trời ở vị trí cao hơn trên bầu trời.
“Ngay cả khi thời tiết quang đãng, khu vực gần đường chân trời vẫn nhiều mây hơn”, ông nói.
Hiểu về vũ trụ qua những cuốn sách
Mục Thế giới giới thiệu các cuốn sách về vũ trụ như cuốn “Vũ trụ”, “Lược sử thời gian”, “Một đêm”. Đây là những cuốn sách cung cấp kiến thức về vũ trụ, khơi gợi cảm hứng khám phá khoảng không vô tận.
> Độc giả có thể xem thêm tại đây.
