Hái 'vàng' trên cây

Ở vùng núi thuộc huyện Du Dương, thành phố Trùng Khánh, Trung Quốc, những khối u sần sùi mọc trên cành cây thoạt nhìn chẳng khác gì dấu hiệu một cái cây đang mắc bệnh.

Nhưng với người dân nơi đây, chúng lại là một loại "quả vàng".

Đó là ngũ bội tử, một loại dược liệu có cách hình thành khá đặc biệt. Nó không phải quả của cây, mà là phần mô cây phình lên sau khi một loài rệp nhỏ ký sinh trên cây muối.

Rệp chích hút phần non của cây. Dưới tác động của chúng, mô cây xung quanh phát triển bất thường, dần phình lên thành một chiếc túi bao quanh đàn rệp bên trong. Những chiếc túi này có thể lớn bằng nắm tay, cũng có khi chỉ nhỏ như quả mắc ca.

Người dân thu hoạch chúng trước khi rệp trưởng thành thoát ra ngoài, sau đó phơi hoặc sấy khô.

Thành phẩm chính là ngũ bội tử, nguyên liệu chứa hàm lượng tannin cao, được sử dụng trong y học cổ truyền Trung Quốc và nhiều lĩnh vực khác.

Trung Quốc hiện sản xuất hơn 95% sản lượng ngũ bội tử toàn cầu. Các vùng núi Vũ Lăng, Ô Mông và Tần Ba chiếm hơn 90% sản lượng cả nước, theo Cục Lâm nghiệp và Thảo nguyên Quốc gia Trung Quốc.

Muốn có ngũ bội tử phải nuôi cả rệp

Ngũ bội tử không phải thứ có thể trồng theo cách thông thường.

Muốn có những khối u trên cây, người dân phải tạo được môi trường để rệp hoàn thành vòng đời của chúng. Quá trình này cần cùng lúc ba yếu tố: rệp ngũ bội tử, cây muối và rêu.

Vào mùa sinh trưởng, rệp sống trên cây muối. Chúng chích hút phần non của cây, khiến mô tại vị trí đó phình dần thành một chiếc túi. Rệp tiếp tục sinh trưởng bên trong, còn chiếc túi ngày một lớn lên.

Chiếc túi ấy chính là thứ người dân thu hoạch làm ngũ bội tử.

Ngũ bội tử mang lại thu nhập cao cho người dân Trung Quốc. Ảnh: Baidu/Tân Hoa Xã

Nhưng câu chuyện không chỉ có rệp và cây muối.

Loài rệp này cần tới hai "ngôi nhà" khác nhau trong một vòng đời. Một giai đoạn chúng sống trên cây muối để tạo ngũ bội tử, giai đoạn khác lại chuyển sang một số loại rêu để trú qua mùa đông.

Rệp trú đông trong rêu, đến khoảng tháng 3 được người dân thu lại và đưa vào những chiếc túi để nhân giống. Sang tháng 4, các túi rệp được treo lên cây muối. Khoảng một tháng sau, những ngũ bội tử đầu tiên bắt đầu hình thành. Cuối chu kỳ, rệp lại tìm về rêu, bắt đầu một vòng đời mới.

Vì vậy, muốn chủ động sản xuất ngũ bội tử, người dân phải chăm cây muối, tạo rêu thích hợp và nhân giống rệp. Chỉ cần một mắt xích gặp vấn đề, sản lượng cũng có thể bị ảnh hưởng.

Du Dương lại có những điều kiện khá phù hợp.

Huyện nằm ở vùng núi Vũ Lăng, độ cao trung bình khoảng 800 m, nhiệt độ trung bình năm khoảng 15,2 độ C. Tỷ lệ che phủ rừng đạt khoảng 65%, tạo ra môi trường ẩm mát phù hợp với rêu và rệp.

Ngũ bội tử tại đây có hàm lượng tannin lên tới 68%, đứng đầu trong số 14 huyện sản xuất chính được khảo sát tại Trung Quốc.

Nhưng trong thời gian dài, người dân vẫn chủ yếu dựa vào tự nhiên. Sản lượng thấp, lại phụ thuộc vào số lượng rệp và điều kiện của từng năm.

Mọi chuyện bắt đầu thay đổi khi công nghệ được đưa vào rừng.

Khối u xấu xí thành "quả vàng"

Từ năm 2015, nhóm nghiên cứu của Viện Lâm nghiệp cao nguyên thuộc Học viện Lâm nghiệp Trung Quốc bắt đầu hợp tác với Du Dương.

Một trong những thay đổi quan trọng lại bắt đầu từ rêu.

Thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào rêu tự nhiên, người dân có thể nuôi rêu trên vật liệu nhân tạo, chủ động tạo nơi trú đông cho rệp. Cách làm này giúp số lượng rệp tăng hơn 50% so với phương pháp truyền thống.

Người trồng cũng có thể thả rệp lên cây thành nhiều đợt thay vì một lần. Kết hợp với việc cắt tỉa cây muối, phương pháp này giúp sản lượng tăng khoảng 70%.

Nhờ đó, năng suất ngũ bội tử tại Du Dương tăng từ khoảng 20-30 kg/mẫu lên 120-150 kg/mẫu. Tại một số khu vực trình diễn, năng suất có thể đạt 180-200 kg/mẫu. Thu nhập tổng hợp từ mỗi mẫu rừng nguyên liệu cũng tăng từ hơn 1.000 nhân dân tệ lên hơn 6.000 nhân dân tệ (khoảng 150-900 USD).

Chuyên gia Dương Tử Tường (người đeo kính, thứ ba từ trái sang) hướng dẫn nông dân về kỹ thuật trồng và thu hoạch ngũ bội tử để thu được giá trị kinh tế cao. Ảnh: Quang Minh nhật báo

Theo chính quyền huyện Du Dương, một trong những người hưởng lợi là ông Trần Trường Hà, sống tại làng Trung Bá, thị trấn Đinh Thị.

Năm 2019, sau nhiều năm đi làm thuê, ông trở về quê và thuê khoảng 8-9 mẫu đất hoang để trồng ngũ bội tử. Đến nay, diện tích ông phát triển đã vượt 400 mẫu.

"Tôi từng bị mọi người nói là trồng nhiều ngũ bội tử như vậy thì đúng là điên", ông Trần kể. "Nhưng tôi nghĩ trồng ngũ bội tử cũng giống như tình yêu vậy, phải thật sự bỏ công sức vào đó."

Năm 2023, khu trồng của ông trở thành vùng nguyên liệu dược liệu của một doanh nghiệp thuộc hệ thống Đồng Nhân Đường. Ngũ bội tử được thu mua với mức giá tối thiểu 30.000 nhân dân tệ/tấn (4.500 USD/tấn).

Khu trồng thường xuyên tạo việc làm cho 5-6 người, thời điểm bận rộn có thể cần hơn 10 lao động. Mỗi năm, riêng tiền công lao động đã vượt 100.000 nhân dân tệ (15.000 USD).

Một người dân khác, bà Trần Hồng Anh, thuê hơn 400 mẫu đất rừng và xây dựng khu trồng rêu rộng khoảng 6.000 m2.

Mỗi mét vuông rêu có thể tạo ra khoảng 50 túi rệp. Với giá 2,5 nhân dân tệ/túi, riêng khu trồng rêu có giá trị sản xuất khoảng 750.000 nhân dân tệ/năm (110.000 USD).

Trong khi đó, giá ngũ bội tử tươi đã tăng lên khoảng 50 nhân dân tệ/kg. Nếu đạt năng suất 200 kg/mẫu, giá trị sản xuất có thể vượt 10.000 nhân dân tệ/mẫu (1.500 USD/mẫu).

Một khu rừng, nhiều nguồn thu

Người dân Du Dương còn tìm cách khai thác nhiều nguồn thu trên cùng một diện tích đất.

Một doanh nghiệp địa phương phát triển 402 mẫu ngũ bội tử theo mô hình kết hợp giữa tập thể thôn, hợp tác xã và nông hộ.

Phía trên là tán cây muối, nơi ngũ bội tử hình thành. Khoảng đất phía dưới được dùng để trồng ớt và dược liệu. Những khoảng trống giữa rừng lại được tận dụng để đặt tổ ong.

Cùng một khu rừng vì thế có thể cho ngũ bội tử, dược liệu và mật ong. Mô hình này cũng được giới thiệu tại hội nghị phát triển ngành ngũ bội tử tổ chức ở Du Dương tháng 8.

Ngũ bội tử là dòng dược liệu quý ở Trung Quốc. Ảnh: Baidu.

Đến cuối năm 2025, Du Dương đã xây dựng khoảng 53.200 mẫu rừng ngũ bội tử năng suất cao, 120.000-150.000 m2 khu trồng rêu. Mạng lưới sản xuất trải rộng tại 26 địa phương, với sự tham gia của 106 hợp tác xã và doanh nghiệp.

Mỗi năm, toàn huyện sản xuất hơn 2.800 tấn ngũ bội tử thương phẩm, với tổng giá trị khoảng 300 triệu nhân dân tệ.

Thị trường của những khối u trên cây cũng không dừng ở dược liệu.

Theo Cục Lâm nghiệp và Thảo nguyên Quốc gia Trung Quốc, ngũ bội tử có hàm lượng tannic acid khoảng 60-70%. Sau khi được chế biến sâu, các dẫn xuất từ nguyên liệu này được sử dụng trong dược phẩm, chế biến thực phẩm và sản xuất công nghiệp. Một số ứng dụng còn mở rộng sang vật liệu điện tử và sản xuất chip.

Nhu cầu cũng lớn hơn nhiều so với nguồn cung.

Cục Lâm nghiệp và Thảo nguyên Quốc gia Trung Quốc cho biết thế giới hiện cần khoảng 50.000-60.000 tấn ngũ bội tử mỗi năm, trong khi nguồn cung trung bình chỉ hơn 10.000 tấn.

Nhưng khoảng cách này không dễ được lấp đầy chỉ bằng cách mở rộng diện tích.

Nhà nghiên cứu Dương Tử Tường thuộc Học viện Lâm nghiệp Trung Quốc cho biết ngũ bội tử phụ thuộc đồng thời vào rệp, cây chủ, rêu cùng điều kiện môi trường thích hợp. Vì vậy, sản lượng khó có thể tăng mạnh trong thời gian ngắn.

Đó cũng là lý do Du Dương tìm cách nâng năng suất trên diện tích hiện có, chủ động nhân giống rệp và kiểm soát tốt hơn từng mắt xích trong vòng đời của chúng.