Bảy năm sau khi thành lập startup robot tại San Francisco, Rajat Bhageria đang đối mặt với một bài toán khó: sản xuất robot mà không cần đến linh kiện từ Trung Quốc.
Giống như nhiều công ty robot tại Mỹ, Chef Robotics của Bhageria phụ thuộc đáng kể vào linh kiện Trung Quốc để sản xuất cánh tay robot cung cấp cho các nhà máy thực phẩm, phục vụ tự động hóa khâu lắp ráp suất ăn chế biến sẵn.
Trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng giữ vai trò lớn trong những ngành công nghiệp tiên tiến như xe điện và tự động hóa nhà máy, Mỹ cũng mở rộng các biện pháp hạn chế đối với một số công nghệ và sản phẩm có nguồn gốc từ nước này.
Các sản phẩm nằm trong diện kiểm soát ngày càng mở rộng, từ drone, robot di động đến nhiều linh kiện điện tử quan trọng.
“Có một thời gian, tất nhiên chúng tôi chỉ nghĩ đơn giản rằng hãy tìm linh kiện tốt nhất với giá rẻ nhất”, Bhageria nói.
Giờ đây, các nhà đầu tư và khách hàng lại đặt cho ông câu hỏi khác: “Tại sao các anh vẫn sử dụng linh kiện sản xuất ở nước ngoài?”.
Bài toán thay thế không dễ dàng
Hàng chục năm chuyển hoạt động sản xuất ra nước ngoài đã khiến ngành công nghiệp Mỹ không còn đủ năng lực đáp ứng nhanh nhu cầu đối với nhiều linh kiện điện tử. Hệ quả là doanh nghiệp, trường đại học và người tiêu dùng có thể phải đối mặt với chi phí cao hơn và thời gian chờ lâu hơn.
“Phần lớn đời sống số của chúng ta được xây dựng trên hạ tầng sử dụng linh kiện sản xuất ở nước ngoài và hàng hóa lắp ráp ở nước ngoài. Điều đó sẽ không thay đổi trong thời gian ngắn”, Ben Armstrong, Giám đốc điều hành Trung tâm Hiệu suất Công nghiệp thuộc MIT, nhận định.
Theo ông, Mỹ hiện thiếu năng lực và kinh nghiệm để sản xuất nhiều sản phẩm ở quy mô cần thiết. Vì vậy, quá trình xây dựng lại năng lực trong nước sẽ đòi hỏi thời gian học hỏi, trong khi chi phí sẽ cao trong giai đoạn chuyển tiếp.
 |
| Từ robot, drone đến đất hiếm đến linh kiện điện tử doanh nghiệp Mỹ đang tìm nguồn thay thế Trung Quốc. Ảnh: Bloomberg. |
Bhageria muốn bắt đầu tìm nguồn cung thay thế từ bây giờ để giảm thiểu những tác động kinh tế có thể xảy ra sau này.
Hiện các linh kiện trong cánh tay robot của Chef Robotics chưa nằm trong danh sách bị cấm, giúp công ty có thêm thời gian chuẩn bị. Tuy nhiên, Bhageria lo ngại phạm vi hạn chế sẽ tiếp tục mở rộng.
“Bạn có thể hình dung điều gì sẽ là bước tiếp theo. Có thể cánh tay robot cố định sẽ là mục tiêu tiếp theo”, ông nói.
Robot Mỹ nhưng sản xuất tại Trung Quốc
Chef Robotics thực hiện công đoạn lắp ráp cuối cùng tại Mỹ. Tuy nhiên, các bộ phận dạng dụng cụ gắn ở đầu cánh tay robot hiện vẫn được sản xuất hoàn toàn tại Trung Quốc.
Bhageria từng muốn chuyển hoạt động này khỏi Trung Quốc từ năm ngoái, khi chính quyền Trump tăng thuế đối với hàng nhập khẩu từ nước này. Nhưng ông nhanh chóng nhận ra việc sản xuất những bộ phận gắp bằng nhựa tại Mỹ sẽ có chi phí quá cao. Nhiều nhà cung cấp ngoài Trung Quốc cũng không đủ năng lực đáp ứng đơn hàng.
“Quá trình này thực sự khó hơn nhiều so với những gì chúng tôi kỳ vọng ban đầu”, Bhageria nói. “Chúng tôi thậm chí tìm đến những xưởng cơ khí rất tốt ở Mỹ, nhưng họ nói rằng không thể làm được”.
 |
| Cánh tay robot giúp công nhân lắp ráp các bữa ăn chế biến sẵn. Ảnh: Chef Robotics. |
Những khó khăn này cho thấy mức độ quan trọng của năng lực công nghiệp Trung Quốc đối với doanh nghiệp Mỹ. Ngay cả những tập đoàn Mỹ như Ford cũng gặp khó khi rà soát chuỗi cung ứng liên quan đến công nghệ Trung Quốc. Hãng xe này sử dụng công nghệ pin của CATL trong hoạt động sản xuất tại Mỹ.
Michael Murray, CEO Kopin Corporation, cho biết công ty mất hơn hai năm để chuyển một phần hoạt động sản xuất màn hình siêu nhỏ từ Trung Quốc sang Mỹ. Kopin sản xuất linh kiện quang học cho drone được quân đội Mỹ sử dụng.
Theo Murray, sản xuất những linh kiện này tại Mỹ đắt hơn tới 25%. Chi phí chuyển đổi chuỗi cung ứng phần nào được bù đắp nhờ nguồn tài trợ từ Bộ Quốc phòng Mỹ.
“Chúng tôi không có đủ sản lượng để giảm chi phí xuống mức của thị trường, vì vậy chúng tôi phải chấp nhận sức ép về giá”, ông nói.
Murray cho biết ngày càng nhiều doanh nghiệp tìm kiếm linh kiện sản xuất tại Mỹ khi quy định về nguồn cung công nghệ nhạy cảm trở nên nghiêm ngặt hơn. Tuy nhiên, năng lực sản xuất vẫn chênh lệch rất lớn: Trung Quốc có thể sản xuất số màn hình siêu nhỏ trong một tuần bằng lượng Mỹ làm ra trong cả năm.
Khoảng cách khó thu hẹp
Không chỉ linh kiện điện tử, Mỹ còn gặp khó trong việc tìm nguồn nguyên liệu đầu vào mà Trung Quốc hiện giữ thị phần lớn trên toàn cầu.
Gavin Kenneally, người điều hành một công ty sản xuất robot chó phục vụ công nghiệp và quân sự, đang tìm nguồn đất hiếm mới. Trung Quốc hiện gần như chiếm vị thế thống lĩnh trên thị trường toàn cầu đối với nhiều loại nguyên liệu này.
Ghost Robotics đã chuyển sản xuất động cơ từ Trung Quốc sang Hàn Quốc và mua nam châm neodymium từ một doanh nghiệp châu Âu. Nhưng nguyên liệu thô vẫn đến từ Trung Quốc, đồng nghĩa nguồn cung này có thể bị ảnh hưởng bởi lệnh cấm của chính phủ Mỹ từ tháng 1.
“Đây là một bài toán chuỗi cung ứng cực kỳ khó giải quyết trong ngắn hạn”, Kenneally nói. Tuy nhiên, ông cho rằng về dài hạn, các lệnh cấm có thể tạo động lực thúc đẩy năng lực sản xuất trong nước như mục tiêu ban đầu của chính phủ.
Trong lúc các nhà cung cấp Mỹ tìm cách bắt kịp, giới phân tích và doanh nghiệp cảnh báo việc hạn chế tiếp cận chuỗi cung ứng rộng lớn của Trung Quốc có thể khiến Mỹ chậm lại trong cả những ngành tiên tiến như AI, robot lẫn các lĩnh vực sản xuất truyền thống.
 |
| Một robot Vision 60 Q-UGV tại gian hàng của Ghost Robotics trong khuôn khổ Triển lãm Quốc phòng của Hiệp hội Quân đội Mỹ tháng 10/2025. Ảnh: Bloomberg. |
Saman Farid, nhà sáng lập liên minh Robots for America và công ty cung cấp robot công nghiệp Formic, cho rằng khoảng thời gian một doanh nghiệp Mỹ cần để chế tạo nguyên mẫu đầu tiên có thể đủ để một công ty Trung Quốc phát triển đến phiên bản thứ ba.
Farid lo ngại phạm vi hạn chế tiếp tục mở rộng sẽ khiến các nhà sản xuất Mỹ phải sử dụng những thiết bị và công nghệ kém cạnh tranh hơn.
Các trường đại học và phòng thí nghiệm nghiên cứu cũng chịu ảnh hưởng. Khi không còn những robot hình người giá rẻ do Trung Quốc sản xuất, họ có thể phải sử dụng các mẫu cũ hơn hoặc đắt đỏ hơn.
Tại Đại học Illinois Urbana-Champaign, giáo sư kỹ thuật Sayan Mitra cho biết một số khóa học đang sử dụng cánh tay robot, drone, robot hình người và phương tiện do Trung Quốc sản xuất. Việc thay thế robot hình người Trung Quốc bằng sản phẩm Mỹ có thể khiến chi phí tăng gấp 10 lần, trong khi một số lựa chọn thay thế cho drone thậm chí không tồn tại.
“Giống như chúng ta đang cố phẫu thuật cho một bệnh nhân vốn đã đứng được”, Mitra ví von. Theo ông, nếu quá trình chuyển đổi diễn ra thiếu kế hoạch và khó đoán, mọi thứ sẽ chậm lại, thậm chí cản trở mục tiêu xây dựng đội ngũ nghiên cứu robot và chuỗi cung ứng trong nước.
Ngay cả các sản phẩm gia dụng cũng nằm trong tầm ngắm. Lệnh hạn chế robot di động của FCC bao gồm các thiết bị tự động như robot hút bụi, robot vệ sinh hồ bơi và máy cắt cỏ, phần lớn hiện được sản xuất tại Trung Quốc.
Jitesh Ubrani, Giám đốc nghiên cứu thiết bị tiêu dùng tại công ty phân tích công nghệ IDC, cho rằng việc đưa hoạt động sản xuất những sản phẩm này về Mỹ là “cực kỳ khó”.
Về dài hạn, điều đó có thể xảy ra, ông nói, nhưng chi phí sẽ rất cao. Và cuối cùng, người tiêu dùng Mỹ có thể là bên phải trả phần lớn khoản chênh lệch đó.
Những cuốn sách để hiểu về Trung Quốc
Mục Thế giới giới thiệu tới độc giả các cuốn sách nên đọc để hiểu thêm về Trung Quốc - một trong những cường quốc châu Á và đối tác hàng đầu của Việt Nam trên nhiều lĩnh vực.
Độc giả có thể xem thêm tại đây.
