Không chỉ là không gian giải trí, game và mạng xã hội đang trở thành nơi một bộ phận thanh thiếu niên giao tiếp, tìm kiếm cảm giác thành tựu và tiếp nhận nhiều dạng nội dung. Khi chìm quá sâu vào thế giới ảo, những khuôn mẫu hành vi lệch lạc có thể tác động đến nhận thức, cảm xúc và cách ứng xử ngoài đời.
Khi hành vi bạo lực trên mạng bước ra đời thực
Những bệnh nhân tuổi học sinh phải điều trị tâm thần sau thời gian dài chìm đắm trong game không còn là câu chuyện xa lạ. Điều đáng nói, việc này không dừng lại ở cá nhân nghiện game mà còn là việc họ mang đời sống, nhiệm vụ trong game ra đời thật.
"Chơi có khi đến 5h sáng. Nó làm cho mình phấn khích, làm mình say đắm. Thế giới trong game như thế giới mới, tốt hơn”, "Em tưởng mình là nhân vật trong game, nhận nhiệm vụ rồi đi làm nhiệm vụ. Muốn đánh đồ vật, ném đồ, đánh người. Nhưng mà đánh người chắc phải đi tù"... là một số chia sẻ của những bệnh nhân nhỏ tuổi phải điều trị tâm lý trong bệnh viện.
 |
| Dành nhiều thời gian chơi game, nhiều học sinh phải điều trị tâm thần. |
Theo người nhà, một số bệnh nhân còn xuất hiện ý nghĩ tiêu cực, thậm chí nhiều lần tìm cách làm hại bản thân nhưng được cấp cứu kịp thời. Những câu chuyện này cho thấy khi người trẻ chìm quá sâu vào thế giới ảo, game có thể không còn chỉ là hình thức giải trí mà tác động ngược đến cảm xúc, nhận thức và hành vi ngoài đời.
Tại Việt Nam, theo số liệu được Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai công bố năm 2021, trong nhóm 10-24 tuổi có vấn đề về sức khỏe tâm thần, tỷ lệ liên quan đến nghiện Internet và game được ghi nhận ở mức 43%.
“Các con giờ tiếp xúc với máy tính, điện thoại từ sớm. Nếu không đặt ra quy tắc về thời gian sử dụng, trẻ rất dễ sa đà. Bố mẹ lại bận rộn, không thể kiểm soát hoàn toàn, trong khi trên mạng có nhiều trò chơi chứa nội dung bạo lực”, chị Tiên cho biết. Gia đình chị cũng chủ động giám sát, hạn chế thời gian con chơi điện tử vì lo trẻ sa đà vào game, nhưng việc kiểm soát không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Không chỉ có trò chơi giải trí, các hội nhóm trên mạng xã hội đang trở thành không gian để một bộ phận thanh thiếu niên giao tiếp, cạnh tranh, tìm kiếm cảm giác thành tựu và chia sẻ những vấn đề khó nói trong đời thực.
Qua khảo sát của phóng viên trên mạng xã hội, hàng chục hội nhóm thu hút hàng nghìn đến hàng chục nghìn thành viên với nội dung xoay quanh mâu thuẫn gia đình, bạo lực, bỏ nhà đi, thậm chí tìm người “trả thù” hộ... với những cái tên gây sốc như Hội những người ghét cha mẹ, Con ghét bố mẹ, Hội không cần và ghét cha mẹ, Thích xem đánh nhau, Những người hay bỏ nhà ra đi hay Hội những người thích trả thù...
 |
| Những hội nhóm liên quan bạo lực, mâu thuẫn gia đình... trên mạng có hàng nghìn đến hàng chục nghìn người tham gia. |
Đáng lưu ý, những biểu hiện lệch chuẩn trên không gian mạng không phải lúc nào cũng dừng lại ở thế giới ảo, mà có thể tác động đến nhận thức, cảm xúc và hành vi của người trẻ ngoài đời.
Những vụ việc đã xảy ra cho thấy ranh giới giữa trải nghiệm trên mạng và đời sống thực ngày càng trở nên mong manh, đặc biệt với thanh thiếu niên. Tháng 12/2024, hai thiếu niên 13 tuổi ở Sóc Trăng gây án sau khi không có tiền chơi game, theo cơ quan công an, các em sau đó còn quay lại lấy tiền rồi tiếp tục chơi. Bị ảnh hưởng từ các hội nhóm trên mạng xã hội, năm 2020, một thiếu niên 17 tuổi ở Nghệ An từng khai đã bắt chước tình tiết từ các trò chơi để thực hiện hành vi bắt cóc, dẫn đến cái chết của một bé trai 5 tuổi.
Theo ThS Lê Minh Tiến - giảng viên khoa Xã hội học, Đại học Mở TP.HCM, các nghiên cứu về xã hội học tội phạm trên thế giới và tại Việt Nam cho thấy mạng xã hội, cùng các nội dung truyền thông bạo lực, có thể tác động đến hành vi của thanh thiếu niên.
Dù vấn đề quản lý mạng xã hội đã được bàn thảo nhiều, các hiện tượng “giang hồ mạng”, hội nhóm tiêu cực vẫn liên tục xuất hiện, góp phần gây ra những khuôn mẫu hành vi lệch lạc.
“Những khuôn mẫu bạo lực trên mạng xã hội đối với thanh thiếu niên đã được chứng minh, nhưng thực tế việc kiểm soát vẫn chưa chặt chẽ, khiến hậu quả tiếp tục diễn ra và lặp lại. Khi những hành vi lệch lạc được trẻ nhập tâm, nguy cơ gây ảnh hưởng, thậm chí tạo nguy hiểm cho bạn cùng trang lứa là rất đáng lưu ý”, ThS Lê Minh Tiến nêu.
Không để trẻ tự đối phó với mạng xã hội
Trong khi đó, TS Gordon Ingram - giảng viên cấp cao ngành Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam - nhấn mạnh việc cấm điện thoại hay mạng xã hội chỉ có thể hạn chế một phần nguy cơ, bởi trẻ vẫn có thể tiếp cận nội dung độc hại bên ngoài trường học hoặc tìm cách lách lệnh cấm.
Quan trọng hơn, ông cho rằng không nên mặc định nội dung trực tuyến là nguyên nhân khiến một đứa trẻ trở nên bạo lực. Các yếu tố từ môi trường mạng có thể góp phần thúc đẩy hành vi, nhưng chưa đủ để biến một đứa trẻ vốn hiền lành thành người có hành vi bạo lực.
 |
| TS. Gordon Ingram - giảng viên cấp cao ngành Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam. |
Những khuynh hướng và yếu tố nguy cơ khác trong đời sống của trẻ cũng cần được xem xét. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào việc cấm, gia đình cần xây dựng mối quan hệ đủ tin cậy để trẻ sẵn sàng chia sẻ những gì mình gặp trên mạng.
"Cha mẹ cần duy trì kỷ luật phù hợp, thiết lập những giới hạn và kỳ vọng rõ ràng đối với hành vi của trẻ, đồng thời thể hiện sự ấm áp, quan tâm và khuyến khích trẻ chia sẻ cảm xúc. Nếu mối quan hệ cha mẹ - con cái đã hình thành nền tảng giao tiếp tốt trong thời gian dài, trẻ sẽ có khả năng cởi mở hơn khi chia sẻ về những nguy cơ cụ thể mà mình gặp phải trên mạng", TS Gordon Ingram nêu.
Bên cạnh đó, chuyên gia tâm lý cũng nhấn mạnh không nên bỏ qua vai trò của quan hệ bạn bè. Những trẻ có tình bạn lành mạnh ngoài đời thường sẽ ít có khả năng tham gia các nhóm đáng ngờ trên mạng. Bạn bè cũng cần được khuyến khích báo cho cha mẹ hoặc giáo viên khi biết một bạn khác đã tiếp cận những nội dung thực sự đáng lo ngại trên mạng, đặc biệt khi trẻ thường xuyên nhắc đến hoặc chia sẻ những nội dung đó.
Ở góc độ kỹ năng, trẻ cần được hướng dẫn cách nhận diện tài khoản và nội dung nguy hiểm, chủ động chặn, báo cáo các tài khoản có vấn đề, kiểm chứng thông tin và tìm kiếm sự hỗ trợ từ người lớn hoặc bạn bè đáng tin cậy. Nhà trường cũng cần đưa các tình huống thực tế trên mạng vào giáo dục kỹ năng sống, thay vì chỉ cảnh báo chung chung.
ThS Lê Minh Tiến cho rằng trách nhiệm bảo vệ trẻ cũng không thể dồn hết lên vai cha mẹ. Chuyên gia cho rằng gia đình khó có thể một mình chống đỡ sức nặng của mạng xã hội khi thiếu công cụ để ứng phó với những “con cá mập” trên không gian mạng. Phía sau các nội dung trẻ tiếp cận là hệ thống , trong khi nhiều phụ huynh còn phải dành phần lớn thời gian cho công việc và cuộc sống.
Các chuyên gia cho rằng cần tiếp cận vấn đề ở cả cấp độ gia đình, nhà trường và nền tảng. Các chính sách phải bảo đảm an ninh mạng trong đời sống hàng ngày, đồng thời thiết lập quy định chặt chẽ hơn đối với mạng xã hội nhằm hạn chế nội dung độc hại và giảm nguy cơ để những “khuôn mẫu” lệch lạc từ thế giới ảo tiếp tục được củng cố trong đời thực.
Hiện nay, ngày càng nhiều em nhỏ mắc phải chứng "tim rỗng". Chúng đạt thành tích cao trong học tập nhưng lại thiếu sức sống và động lực sống nên được gọi là "người rỗng tuếch". Trong quá trình trưởng thành, những đứa trẻ chỉ biết học tập không ngừng nghỉ để đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ, sẽ vô tình bỏ qua cảm xúc và mong muốn của chính mình.
