 |
| Luna, một trợ lý AI được hỗ trợ bởi công nghệ Anthropic, lần đầu sa thải một nhân viên tại cửa hàng bán lẻ ở San Francisco (Mỹ). Ảnh: Mike Kai Chen/New York Times. |
Luna, AI quản lý cửa hàng thử nghiệm Andon Market tại San Francisco (Mỹ), quyết định cho một nhân viên nghỉ việc vào tháng 8 sau nhiều lần đi trễ và vi phạm các quy định tại nơi làm việc.
Theo Andon Labs, startup nghiên cứu AI đứng sau thử nghiệm và đơn vị sở hữu Andon Market, nhân viên này đi trễ 17/23 ca làm việc. Quyết định sa thải được đưa ra sau nhiều tháng Luna liên tục cảnh báo và đào tạo thêm cho nhân viên, nhưng người này không có hành động hợp tác.
Đây được xem là trường hợp đầu tiên mà một mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), khi đóng vai trò quản lý, trực tiếp đưa ra quyết định sa thải nhân viên, theo Business Insider và Time.
Andon Labs cho biết Luna không đưa ra quyết định hoàn toàn độc lập. Nhật ký trao đổi giữa Luna và nhóm nghiên cứu cho thấy AI từng xây dựng một chính sách chấm công nhưng sau đó “quên” chính sách này do giới hạn bộ nhớ làm việc. Nhân viên vì thế tiếp tục đi trễ trong nhiều tháng.
Cuối cùng, đội ngũ Andon Labs yêu cầu Luna tìm lại chính sách nhân sự đã bị lãng quên và đánh giá liệu người lao động này có còn phù hợp với cửa hàng hay không.
AI quản lý cửa hàng như thế nào?
Ban đầu, Luna đề xuất đưa ra cảnh cáo chính thức thay vì sa thải. Sau đó, phía Andon Labs cho AI biết nhân viên đã trải qua nhiều cuộc trao đổi chính thức trước đó.
“Tôi muốn bạn suy nghĩ xem đây có thực sự là người phù hợp hay không”, nhật ký trao đổi ghi lại. Sau câu hỏi này, Luna đề xuất “đường ai nấy đi” với nhân viên.
Lukas Petersson, nhà đồng sáng lập Andon Labs, thừa nhận với Time rằng đây là một câu hỏi có định hướng, khiến AI khá rõ về mong muốn của đội ngũ đứng sau.
Andon Market chính thức mở cửa tại San Francisco từ ngày 1/4. Andon Labs giao cho Luna ngân sách 100.000 USD, quyền truy cập Internet, một thẻ tín dụng doanh nghiệp, nhiệm vụ mở cửa hàng và tạo ra lợi nhuận.
Luna được xây dựng trên các mô hình Claude của Anthropic. AI này tự lựa chọn hàng hóa, thuê nhà thầu, đăng tin tuyển dụng trên Indeed, phỏng vấn ứng viên và tuyển nhân viên cho cửa hàng.
 |
| Một khách hàng trò chuyện với Luna trong khi mua đồ uống. Ảnh: Mike Kai Chen/New York Times. |
Andon Market bán sách, nến, tranh in, trò chơi và các sản phẩm mang thương hiệu riêng. Andon Labs hỗ trợ Luna trong những công việc phức tạp hơn, chẳng hạn thủ tục xin giấy phép, nhưng cho biết cố gắng ít can thiệp nhất có thể.
Theo nguyên tắc của thử nghiệm, toàn bộ nhân viên do Luna tuyển dụng đều được Andon Labs chính thức ký hợp đồng, nhận lương đảm bảo và được hưởng các quyền lợi pháp lý. Hiện nay, cửa hàng tạo ra doanh thu nhưng chưa có lợi nhuận.
Với quyết định sa thải đầu tiên, thử nghiệm cũng cho thấy một điểm yếu của các AI agent (tác nhân AI). Chúng thường không hành động nếu chưa nhận được yêu cầu trực tiếp từ con người. “Một quản lý con người có lẽ đã sa thải nhân viên này sớm hơn”, Petersson nói.
Việc AI đưa ra quyết định sa thải trong trường hợp này không vi phạm đạo đức, bởi chính sách của cửa hàng đã được quy định rõ ràng.
Petersson cũng thừa nhận mối quan hệ giữa quản lý và nhân viên rất nhạy cảm. Tuy nhiên, sau khi quan sát thử nghiệm, Andon Labs nhận thấy AI sẽ không trở nên tàn nhẫn hoặc gây bất lợi cho nhân viên khi đưa ra những quyết định quan trọng.
Viễn cảnh con người làm việc cho AI
Theo Petersson, sự việc đáng chú ý bởi nếu AI tiếp tục tiến bộ với tốc độ hiện tại, ngày càng nhiều người có thể làm việc dưới sự quản lý của trí tuệ nhân tạo. Trên thực tế, người lao động từ lâu vốn chịu tác động của các hệ thống thuật toán trong việc phân phối và quản lý công việc.
Điểm khác biệt lần này nằm ở việc một mô hình ngôn ngữ lớn đóng vai trò quản lý và cuối cùng đưa ra quyết định sa thải một nhân viên. Dù vậy, kết quả ban đầu của Andon Market cho thấy doanh nghiệp vận hành bởi AI vẫn chưa thể sánh với doanh nghiệp do con người điều hành.
Khi dự án bắt đầu vào tháng 3, Andon Market có 100.000 USD trong tài khoản ngân hàng. Năm tháng sau, số tiền còn lại là 61.186 USD. Những quyết định quản lý dễ dãi và khả năng kinh doanh kém hiệu quả của AI được cho là góp phần vào khoản lỗ.
 |
| Các quản lý AI có thể được đào tạo để trở nên tàn nhẫn hơn. Ảnh minh họa: Anna Shvets/Pexels. |
Petersson cho rằng tình hình này có khả năng thay đổi. Các mô hình trong tương lai có thể được đào tạo để nhạy bén hơn với hoạt động kinh doanh.
Cũng theo Petersson, các mô hình ngày càng được huấn luyện để trở nên tàn nhẫn và tuân thủ mục tiêu hơn. Điều đó trở thành tin xấu đối với những nhân viên do AI quản lý.
Dù nhân viên bị sa thải không phản hồi yêu cầu bình luận, Felix Carson, một trong những nhân viên còn lại của Andon Market, cho biết một quản lý con người có lẽ đã sa thải đồng nghiệp cũ sớm hơn.
Carson cũng đồng ý rằng Claude nhìn chung là một quản lý dễ dãi. Tuy nhiên, trải nghiệm làm việc dưới sự quản lý của AI khiến anh có góc nhìn bi quan về tương lai. “Thật buồn nôn, nhưng tôi ở đây vì tôi cần công việc”, Carson nói.
Khi được hỏi có đồng tình với dự đoán rằng các quản lý AI sẽ sớm trở nên phổ biến hay không, Carson hy vọng điều đó không xảy ra.
AI thách thức Gen Z ở thị trường lao động
Theo chuyên gia kinh tế Trần Sĩ Chương, tác giả cuốn sách Trò chuyện cùng Gen Z, AI không chỉ thay đổi cách con người xử lý thông tin mà còn thách thức năng lực tư duy của chúng ta. Trong bối cảnh thị trường lao động biến đổi nhanh chóng, thế hệ trẻ cần rèn luyện khả năng đặt câu hỏi, tư duy phản biện và thích nghi với những thay đổi liên tục để đáp ứng yêu cầu của tương lai.
