Không ai có thể thay thế Elon Musk?

Trước thềm đợt IPO hồi tháng 6, SpaceX mô tả tỷ phú Elon Musk là “động lực thúc đẩy sự tăng trưởng, đổi mới và thành công trong hoạt động của công ty". SpaceX cảnh báo sự ra đi của ông, dù cho do tử vong, tàn tật hay bất cứ lý do nào khác, "đều có thể gây xáo trộn đáng kể cấu trúc quản lý”.

Theo CNN, việc công khai thông tin này, được gọi là “rủi ro nhân sự chủ chốt”, ám chỉ một vấn đề nan giải cốt lõi trong “đế chế” Elon Musk, người gây dựng tập đoàn khổng lồ về tên lửa, robot, vệ tinh và trí tuệ nhân tạo. Ông Musk có thể là tài năng hiếm có, nhưng ông không bất tử.

“Chỉ có một Elon Musk duy nhất, và họ sẽ không thể tạo ra Elon Musk thứ hai. Điều này vừa là may mắn, vừa là rủi ro vì khi các nhà đầu tư mua cổ phần của các công ty này, họ đặt cược vào Musk nhiều ngang đặt cược vào chính công ty đó”, Dan Ives - chuyên gia phân tích công nghệ, người hâm mộ Elon Musk tại Phố Wall - cho biết.

Elon Musk là “rủi ro lớn nhất” với SpaceX

“Rủi ro nhân sự chủ chốt” không phải điều gì mới mẻ. Mọi công ty nổi tiếng với CEO có vai trò lãnh đạo quan trọng đều đối mặt tình thế tiến thoái lưỡng nan tương tự. Tuy nhiên, trong trường hợp của ông Musk, vị trí của ông có khả năng ảnh hưởng hàng triệu nhà đầu tư nhỏ lẻ thông qua các quỹ chỉ số.

Tesla - được định giá 1.000 tỷ USD - đứng vị trí then chốt trên sàn Nasdaq 100 thiên về công nghệ và sàn S&P 500, điểm đến phổ biến nhất cho giới đầu tư dài hạn tìm kiếm lợi nhuận ổn định lâu dài.

SpaceX - từng được định giá hơn 2.000 tỷ USD sau đợt IPO kỷ lục hồi tháng 6 - được kỳ vọng gia nhập Nasdaq 100 và có thể được đưa vào S&P 500 sớm nhất là giữa năm 2027.

Thời điểm đó, tổng giá trị vốn hóa của hai công ty khoảng 3.000 tỷ USD. Theo một số nhà đầu tư, con số khổng lồ này nhờ “hệ số Musk”, một khoản phí “bảo hiểm” phản ánh niềm tin của giới đầu tư vào người giàu nhất thế giới với những tuyên bố táo bạo như xây dựng trung tâm dữ liệu trên quỹ đạo, chiếm đóng sao Hỏa hoặc phát triển hàng triệu robot hình người có khả năng thương mại hóa.

Những người trung thành với ông Musk từ trước đến nay luôn được đền đáp bằng khoản lợi nhuận đáng ghen tị. Tesla, công ty niêm yết cổ phiếu năm 2010, tự hào sở hữu giá trị vốn hóa thị trường lớn nhất trong số các công ty sản xuất ôtô trên thế giới, mặc dù chưa bao giờ bán được nhiều xe hơn - hoặc thậm chí gần bằng - các đối thủ như Toyota hay General Motors.

Tuy nhiên, hiện nay không chỉ có những "tín đồ" trung thành với ông Musk mới đổ tiền vào các công ty này. Ngay cả hàng triệu người sở hữu tài khoản hưu trí 401(k) của Mỹ cũng có thể đang gián tiếp đầu tư vào các công ty trên thông qua các quỹ chỉ số.

Các quỹ chỉ số về bản chất bị buộc phải mua cổ phiếu của một công ty để tiếp tục mô phỏng chính xác hiệu suất của chỉ số đó. Chỉ riêng chỉ số Nasdaq đã có hơn 200 sản phẩm tài chính kiểu này, bao gồm quỹ Invesco QQQ Trust và iShares NASDAQ 100 ETF, với tổng tài sản quản lý vượt quá 800 tỷ USD.

Do đó, nếu ông Musk đột ngột không còn khả năng lãnh đạo các công ty, phần lớn giá trị trong thị trường 3.000 tỷ USD có thể chịu cú sốc lớn.

“Tình huống này sẽ dẫn tới hậu quả rất lớn vì nhiều người tin rằng toàn bộ đế chế chỉ gói gọn trong Elon Musk. Tôi cho rằng thị trường có lẽ đang đánh giá thấp rủi ro này”, Tim Quigley - giáo sư về lãnh đạo chiến lược và quản trị tại Viện Phát triển Quản lý Quốc tế - nêu quan điểm.

Một nhà đầu tư nổi tiếng đã mô tả chính Elon Musk là "rủi ro lớn nhất" với SpaceX.

“Tôi nghĩ với những cổ phiếu như SpaceX, cả nghìn tỷ USD giá trị chỉ gói gọn trong Elon Musk. Cầu trời đừng có chuyện gì xảy ra với ông ấy. Họ không có kế hoạch bổ nhiệm, và các công ty không có tương lai nếu ông ấy qua đời”, Ross Gerber - đồng sáng lập công ty đầu tư Gerber Kawasaki - nói với The Information.

Nhiều nhà đầu tư đổ tiền vào SpaceX và Tesla vì niềm tin vào Elon Musk. Ảnh: Reuters.

Vị thế độc nhất vô nhị của Elon Musk trong các công ty làm nổi bật xu hướng khiến nhiều chuyên gia và giới doanh nghiệp Mỹ lo ngại: Sự trỗi dậy của “nhà sáng lập thiên tài”.

“Chúng ta đang chứng kiến ​​ngày càng nhiều công ty cho phép người sáng lập tự củng cố vị thế, trở thành động lực chính tạo ra giá trị trong công ty, đặc biệt ở lĩnh vực công nghệ”, Phó giáo sư Mary-Hunter McDonnell tại Trường Wharton thuộc Đại học Pennsylvania nói.

Sau IPO, Musk sở hữu khoảng 48% SpaceX nhưng nắm phần lớn quyền biểu quyết, nhờ phần lớn cổ phần loại B. Điều này cho phép ông kiểm soát việc lựa chọn hội đồng quản trị và những quyết định quan trọng của công ty.

Với quyền biểu quyết áp đảo, Musk có thể kiểm soát việc lựa chọn, bãi nhiệm hoặc thay thế phần lớn thành viên hội đồng quản trị.

SpaceX hiện chưa có kế hoạch bổ nhiệm chính thức. Trong bản cáo bạch IPO, SpaceX thừa nhận "phụ thuộc rất nhiều vào sự cống hiến và hiệu suất" của Elon Musk, "người có khả năng lãnh đạo, tầm nhìn và chuyên môn rất quan trọng với việc phát triển công nghệ và thực thi chiến lược kinh doanh của chúng tôi".

Đồng thời, công ty không có hợp đồng bảo hiểm nhân thọ cho Elon Musk và không chắc chắn làm thế nào - hoặc liệu có thể - thay thế ông ấy hay không.

“Quá trình tìm kiếm người tiếp quản có kỹ năng và kinh nghiệm như ông Musk có thể kéo dài và không chắc chắn. Không thể đảm bảo chúng ta có thể thu hút hoặc giữ chân kịp thời người thay thế phù hợp hoặc thậm chí giữ chân được ai cả”, tài liệu nêu rõ.

Ông Musk chưa bao giờ công khai kế hoạch bổ nhiệm CEO tiếp theo tại Tesla. Hồi năm 2023, nói với Wall Street Journal, ông chỉ ra "những cá nhân cụ thể" cho hội đồng quản trị mà ông muốn họ tiếp quản "nếu có điều bất ngờ xảy ra với tôi".

Ông Musk có những phụ tá giàu kinh nghiệm tại SpaceX và Tesla để quản lý công việc hàng ngày khi vị tỷ phú chuyển trọng tâm sang doanh nghiệp khác. Craig Crossland - Hiệu trưởng Trường Kinh doanh Neeley thuộc Đại học Texas Christian - cho rằng câu hỏi đặt ra là liệu các cấp phó đã thấm nhuần tầm nhìn và khả năng độc đáo của ông Musk hay chưa.

Một bài học từ Steve Jobs

Nhiều chuyên gia cho rằng tình huống của Elon Musk khá tương đồng Steve Jobs - CEO của Apple, người qua đời năm 2011 ở tuổi 56. Steve Jobs được xem là nhà sáng lập thiên tài, con người đã hòa quyện vào bản chất cốt lõi của công ty.

Cổ phiếu của Apple dễ bị ảnh hưởng bởi những tin đồn và suy đoán về sức khỏe của Steve Jobs sau thông tin ông mắc bệnh ung thư năm 2004. Năm 2008, một tin giả về cái chết của Jobs khiến cổ phiếu Apple giảm 9%.

Tim Cook và Steve Jobs năm 2010. Ảnh: Corbis.

Tương tự, cổ phiếu Tesla cũng rất nhạy cảm với những tin tức về Musk. Năm 2018, chia sẻ với tờ New York Times, khi ông nói mình đang làm việc "120 giờ một tuần" và dùng thuốc ngủ Ambien trong bối cảnh Tesla bị giám sát chặt chẽ hơn, cổ phiếu đã lao dốc. Đến năm 2025, khi ông Musk tập trung vào "cơ quan hiệu quả chính phủ" ở Washington, cổ phiếu Tesla mất gần một nửa giá trị từ tháng 1-4.

Cuối những năm 2000, Apple bị chỉ trích vì không công khai thêm thông tin về sức khỏe của CEO, đặc biệt khi vẻ ngoài gầy gò của ông ảnh hưởng giá cổ phiếu. Tuy nhiên, ông Jobs đã nghiêm túc xem xét vấn đề bổ nhiệm. Nhiều năm trước khi qua đời, ông thành lập chương trình đào tạo điều hành nội bộ bí mật có tên “Đại học Apple” để đảm bảo tầm nhìn của ông tiếp tục tồn tại ngay cả khi ông qua đời.

“Nơi này lớn hơn tôi, nơi này lớn hơn một cá nhân”, ông Quigley nhắc tới mong muốn của Steve Jobs.

Thời điểm ông Jobs từ chức tháng 8/2011, người được bổ nhiệm là Tim Cook, nhân vật quen thuộc trên Phố Wall, được xem như nhân tố ổn định. Cổ phiếu giảm nhẹ 5% trước khi phục hồi trở lại.

Các công ty của Elon Musk không phải công ty duy nhất đối mặt rủi ro nhân sự chủ chốt, nhưng chỉ một số ít có quy mô giá trị thị trường gần bằng Tesla và SpaceX, và không có CEO nào có tầm ảnh hưởng lớn đến Phố Wall ngang ông Musk.

“Đến một lúc nào đó, kế hoạch bổ nhiệm sẽ phải được xem xét. Giới đầu tư hiểu rủi ro, họ đã tính tới trường hợp này, nhưng mọi thứ mới chỉ nằm trong suy nghĩ”, ông Ives kết luận.