 |
Trong thời đại các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) phổ biến như hiện nay, một học sinh gặp bài toán khó có thể hỏi AI cách giải. Với bài tập cần tìm tài liệu, các em có thể nhờ công cụ tìm kiếm và tóm tắt thông tin. Gặp khái niệm chưa hiểu, các em có thể yêu cầu giải thích lại bằng cách đơn giản hơn. Những việc trước đây thường cần đến sách giáo khoa, giáo viên hoặc gia sư, nay học sinh có thể thực hiện trong vài giây.
Sự thuận tiện này mở ra cách học mới nhưng cũng khiến các nhà giáo dục đặt câu hỏi rằng nếu máy luôn sẵn sàng đưa ra câu trả lời, trẻ còn tự mình làm bao nhiêu phần việc của quá trình học?
Gia sư kiểu mới
Việc sử dụng AI trong học tập đã trở nên phổ biến ở nhiều nhóm tuổi. Theo tổ chức Trung tâm Nghiên cứu Pew (Mỹ), hơn 54% thanh thiếu niên Mỹ từ 13 đến 17 tuổi từng sử dụng chatbot (AI có khả năng tương tác với con người qua lời nói hoặc văn bản) để hỗ trợ việc học. Trong số đó, 57% dùng công cụ này để tìm thông tin, còn 42% dùng để tóm tắt bài viết, sách hoặc video. Khoảng 1 trong 10 em cho biết chatbot hỗ trợ toàn bộ hoặc phần lớn việc học của mình.
Đáng chú ý, gần 6/10 thiếu niên cho biết học sinh tại trường của các em sử dụng chatbot AI để gian lận trong bài làm ít nhất ở mức “khá thường xuyên”. Dù vậy, khảo sát không đưa ra định nghĩa cụ thể về hành vi gian lận, và không hỏi trực tiếp các em có từng sử dụng AI để gian lận hay không. Nhận định của các em về việc bạn bè gian lận cũng không nhất thiết phản ánh đúng thực tế.
Trên giảng đường, AI cũng đang được sử dụng theo những cách cụ thể hơn. Theo Washington Post, một số học sinh khuyết tật tại các trường ở bang Georgia đang sử dụng công cụ gia sư có khả năng nghe trẻ đọc thành tiếng, sàng lọc dấu hiệu khó đọc và chỉ ra những điểm cần cải thiện. Ở một học khu khác, học sinh trung học cơ sở sử dụng AI để tìm nhiều cách giải một bài toán.
Cách sử dụng này khác với việc đơn thuần đưa một bài tập cho máy và nhận lại đáp án. Công cụ có thể đưa ra gợi ý, giải thích một khái niệm hoặc chỉ ra cách tiếp cận khác. Nhờ đó, AI được đưa vào quá trình học thay vì chỉ xuất hiện ở bước cuối cùng, khi học sinh cần một câu trả lời.
 |
Một nghiên cứu kéo dài 30 tháng tại Trung Quốc ghi nhận điểm bài tập về nhà của nhóm học sinh sử dụng AI tăng 18%, trong khi thời gian hoàn thành mỗi bài giảm từ 64 phút xuống 45 phút. Nhưng khi làm bài kiểm tra, điểm của nhóm sử dụng AI thấp hơn 20% so với nhóm không sử dụng. Đồ họa: Economist. |
Dù vậy, hiệu quả của AI còn phụ thuộc vào cách sử dụng của học sinh. Theo một nghiên cứu theo dõi 27.000 học sinh từ 12 đến 18 tuổi tại Trung Quốc trong 30 tháng, khoảng 80% số học sinh này cho biết đã sử dụng các mô hình AI. Sau 6 tháng, điểm bài tập về nhà của nhóm sử dụng AI tăng 18%, trong khi thời gian hoàn thành mỗi bài giảm từ 64 phút xuống 45 phút.
Nhưng kết quả thay đổi khi các em làm bài kiểm tra. Nhóm sử dụng AI có điểm kiểm tra thấp hơn 20% so với nhóm không sử dụng. Nghiên cứu đồng thời ghi nhận sự khác biệt giữa những cách dùng AI khác nhau. Những học sinh dùng công cụ để hoàn thành bài nhanh hơn có kết quả kiểm tra thấp hơn. Trong khi đó, nhóm sử dụng AI nhưng vẫn dành lượng thời gian tương đương cho bài tập không ghi nhận mức giảm tương tự.
Economist chỉ ra, những học sinh có kết quả tốt hơn có xu hướng sử dụng AI giống một người gia sư, chẳng hạn nhờ giải thích khái niệm khó hoặc hỗ trợ một phần vấn đề, thay vì lấy ngay câu trả lời.
Khi trẻ không còn phải tự tìm câu trả lời
Chính sự tiện lợi của AI đang khiến việc phân biệt giữa hỗ trợ học tập và làm bài thay trở nên khó hơn.
Theo Washington Post, trong số những học sinh cho biết dùng AI để tìm đáp án cho bài tập, 25% sử dụng nguyên câu trả lời do chatbot tạo ra. Hơn 30% lấy câu trả lời rồi viết lại theo cách của mình.
Tại nhiều lớp học, giáo viên vì thế phải thay đổi cách kiểm tra. Một số trường chuyển sang bài viết tại lớp hoặc kiểm tra vấn đáp. Một số nơi sử dụng phần mềm ghi lại màn hình máy tính hoặc chặn trình duyệt trong giờ kiểm tra.
 |
Bảng trên thể hiện tỷ lệ phụ huynh Mỹ có con từ 12 tuổi trở xuống cho biết con mình từng sử dụng hoặc tương tác với 3 loại thiết bị/công cụ, dựa trên kết quả khảo sát phụ huynh Mỹ thực hiện trong ngày 13-26/5/2025. Đồ họa: Pew Research Center. |
Tuy nhiên, ngay cả những biện pháp này cũng có thể dẫn đến nhầm lẫn. Washington Post kể về một trường hợp học sinh bị nghi gian lận do thực hiện thao tác dán một đoạn văn dài vào file tài liệu. Trên thực tế, em không có máy tính ở nhà nên đã viết bài trên điện thoại, sau đó mới sao chép bài từ điện thoại sang máy tính tại trường. Câu chuyện trên cũng cho thấy việc xác định một học sinh có thực sự tự làm bài hay không không phải lúc nào cũng có thể dựa vào dấu vết trên thiết bị.
Trong khi đó, một số giáo viên đang thử một cách tiếp cận khác, thay vì ngăn AI trả lời, họ thiết kế công cụ để buộc người học phải suy nghĩ nhiều hơn.
Hồi tháng 4, Washington Post đưa tin Dan Wang, giáo sư tại Trường Kinh doanh Columbia, đã phát triển công cụ AI có khả năng tranh luận với sinh viên. Thay vì đưa ra câu trả lời nhanh như những chatbot khác, công cụ này đặt câu hỏi, phản biện lập luận và yêu cầu sinh viên giải thích cách suy nghĩ của mình. Theo ông Wang, mục tiêu là khiến sinh viên tập trung hơn vào cách lập luận.
Cách làm này cũng xuất hiện trong các cuộc thảo luận rộng hơn về AI trong giáo dục. Vấn đề không chỉ nằm ở việc cho phép hay cấm sử dụng công cụ, mà còn ở việc công cụ được sử dụng vào thời điểm nào và làm phần việc gì trong quá trình học.
Người lớn cũng phải làm quen
AI không chỉ xuất hiện trong trường học mà còn dần trở thành một công cụ quen thuộc trong gia đình, khi cha mẹ sử dụng nó để tìm thông tin và tham khảo lời khuyên về việc học của con.
Theo Trung tâm Nghiên cứu Pew, 51% cha mẹ Mỹ có con từ 13 đến 17 tuổi cho biết con mình sử dụng chatbot. Trong khi đó, 30% không chắc con có sử dụng hay không. Con số này đáng chú ý bởi tỷ lệ thanh thiếu niên tự cho biết từng sử dụng chatbot là 64%.
 |
| Các quy tắc sử dụng trí tuệ nhân tạo tại một trường trung học ở bang California, Mỹ. Ảnh: AP. |
Cha mẹ cũng có những mức độ chấp nhận khác nhau tùy mục đích. Khoảng 80% cho rằng việc con dùng chatbot để tìm thông tin là có thể chấp nhận được. Tỷ lệ này giảm xuống khoảng 60% khi chatbot được dùng cho bài tập. Chỉ 18% cảm thấy thoải mái nếu con dùng công cụ để tìm kiếm hỗ trợ hoặc lời khuyên về cảm xúc.
Cùng với đó, một số nhà trường ở Mỹ đang chuyển dần từ việc chỉ tìm cách hạn chế AI sang hướng dẫn học sinh hiểu về công nghệ này. Nhờ đó, thuật ngữ “AI literacy”, tức hiểu biết về AI, đang dần trở thành nội dung được chú trọng trong các trường học.
Hồi tháng 8, 37 tiểu bang Mỹ đã ban hành hướng dẫn về AI để các trường tham khảo, theo AP. Tại một trường ở bang Nam Carolina, giáo viên cho học sinh xem bản đồ thế giới do AI tạo ra với hàng loạt lỗi, từ tên quốc gia bị viết sai đến những địa danh hoàn toàn không tồn tại. Mục đích là giúp học sinh nhận ra rằng AI có thể đưa ra thông tin sai dù vẫn rất tự tin, còn gọi là hiện tượng “ảo giác”.
Dù chưa có định nghĩa chính xác, các nhà giáo cho rằng hiểu biết về AI không phải chỉ là biết cách đặt câu hỏi cho công cụ, mà còn phải nhận ra những giới hạn của chúng.
“Biết về AI không chỉ là biết cách sử dụng nó, mà còn phải biết khi nào không nên sử dụng”, Rebecca Winthrop, Giám đốc Trung tâm Giáo dục Phổ quát thuộc Viện Brookings, nói.
AI có cướp đi công việc của chúng ta?
Trong cuốn AI chuyện chưa kể, tác giả Tomoe Ishizumi cho rằng đây chỉ là công cụ tối ưu không hơn không kém. Có một điều chắc chắn rằng AI có thể thay thế phần lớn công việc mà con người đang làm hiện nay. Tuy nhiên, chúng ta không nên nghĩ máy móc sẽ cướp đi công việc của con người mà hãy nghĩ rằng máy móc sẽ làm những công việc vất vả để con người có thời gian sáng tạo hơn.
